ویژگی‌های روان‌سنجی پرسشنامه سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه‌های اسلام و پایش شهروندان تهرانی بر اساس آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه روان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد بندرگز (نویسنده مسؤول) Email: shamsaei@bandargaziau.ac.ir

2 دانشیار، گروه روان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رودهن

3 استادیار روان‌پزشکی، دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان (انستیتو روان‌پزشکی تهران)، دانشگاه علوم پزشکی تهران

چکیده

بعد فردی سلامت اجتماعی، جنبه­ای از سلامت فرد است که اساساً به شخصیت فرد به­عنوان موجودی اجتماعی توجه دارد. نظریه­های موجود در این زمینه از نظر ماهیت و کیفیت سرشت- سرنوشت انسان، تفاوت­ و گاه تضادهای بنیادین با نگاه اسلام دارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی ویژگی­های روانسنجی پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی و سنجش بعد فردی سلامت اجتماعی شهروندان تهرانی بر اساس ویژگی­های جمعیت شناختی­شان انجام شده است. پژوهش حاضر از نوع کاربردی، اکتشافی و پس­رویدادی است. 962 آزمودنی به روش نمونه‏گیری تصادفی طبقه‏ای منظم انتخاب شدند. داده­های جمع‏آوری شده به روش تحلیل عاملی اکتشافی و تحلیل واریانس بررسی گردیدند. ضریب آلفای کرونباخ پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه­های اسلام 96/0 و مقیاس تدوین شده 59 درصد واریانس بعد فردی سلامت اجتماعی را تبیین می­نماید. بعد فردی سلامت اجتماعی در مردان، افراد مجرد، بی­کار و گروه سنی 18 تا 30 سال پایین­تر از زنان، افراد متاهل، شاغل و گروه­های سنی بالاتر است. در وضعیت ترسیمی و مورد انتظار دیدگاه اسلام با وضعیت سلامت اجتماعی شهروندان تهرانی تفاوت وجود دارد. پیشنهاد     می­شود نظام سلامت کشور و برنامه ملی سلامت جوانان در تدوین راهبرد­ها و برنامه­های کلان خود، مفهوم سلامت اجتماعی را مبتنی بر آموزه­های اسلام مد نظر قرار دهد و ارتقای سلامت اجتماعی مردان، افراد مجرد، بی­کار و گروه سنی 18 تا 30 سال مورد توجه ویژه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها


ویژگی­های روان­سنجی پرسشنامه سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه­های اسلام و پایش شهروندان تهرانی بر اساس آن

محمد مهدی شمسایی[1]

حسن پاشاشریفی[2]

محمد باقر صابری زفرقندی[3]

تاریخ دریافت مقاله: 10/7/1393

  تاریخ پذیرش مقاله:22/12/1393

 

مقدمه

سلامت، مفهومی پویا و گسترده در مسیر رشد و تکامل انسان است و دستیابی به آن هدف اصلی    سیاست­گذاران حوزه سلامت به شمار می آید. برای تاکید فزاینده بر نقش مهم عوامل روانی و اجتماعی در سلامت و بیماری، سازمان بهداشت جهانی از تعریف چند بعدی سلامت حمایت کرده و سلامت را رفاه کامل جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی می­داند (سازمان بهداشت جهانی[4]، 1985). کییز و شاپیرو[5] (2004) توانایی فرد در تعامل موثر با دیگران به منظور ایجاد روابط ارضا کننده فردی و به انجام رساندن نقش­های اجتماعی را سلامت اجتماعی[6] می­نامند. پذیرش خود، روابط مثبت با دیگران، تسلط بر محیط، هدفمند بودن در زندگی و استقلال (کیز، شموتکین و رایف[7]، 2002) کیفیت و کمیت تساوی افراد و میزان درگیر شدن فرد با اجتماع (دنالد[8]،1979به­نقل از رفیعی و همکاران،1389) و توانایی انجام راحت و موثر نقش­های اجتماعی بدون آسیب رساندن به دیگران (نورطراپ و اسنایدر[9]، 2010) از جمله سایر تعاریف ارائه شده پیرامون سلامت اجتماعی می­باشند. استون و جیکوب[10] (2005) شاخص­های مهم سلامت اجتماعی را مشارکت فعال در زندگی اجتماعی، پذیرش مسئولیت، شناخت حقوق و وظایف دیگران و احترام به حقوق آنان، احترام به محیط زیست و تلاش در راه حفظ آن، شناخت فرهنگ و ارزش­های اجتماعی، پرهیز از خشونت و داشتن شکیبایی و مدارا با دیگران دانسته­اند. به­طورکلی، مجموع نظرات مربوط به سلامت اجتماعی را می­توان در سه رویکرد جمع­بندی نمود: الف) سلامت اجتماعی به مثابه عوامل اجتماعی سلامت بخش؛ ب) سلامت اجتماعی به مثابه وضعیت اجتماعی بهتر؛ ج) سلامت اجتماعی به مثابه جنبه­ای از سلامت فرد در کنار سلامت جسمی و روانی. در رویکرد سلامت اجتماعی به مثابه جنبه­ای از سلامت فرد، به طور بنیادی به شخصیت فرد به­عنوان موجودی اجتماعی نگریسته می‌شود (رفیعی و همکاران، 1389). سلامت اجتماعی در این معنا، به توانایی فرد در شاد بودن و شاد ساختن دیگران، ارتباط با دیگران و حضور فعال در اجتماع و محل کار، توانایی ایجاد آرامش در خانواده، کار و روابط مطلوب اجتماعی می­باشد؛ یعنی، مهارت­های اجتماعی­ فرد در روابط بین فردی مطلوب که برای حفظ بهزیستی اعمال می­شود (جیرینکووا و اسوبودا[11]، 2010). مولفه­های اصلی این رویکرد استقلال، خودجوشی، توانایی ارتباط با گستره­ای از مردم و کار کردن با آن­ها و مسئولیت پذیری اجتماعی می­باشد (فیلیپس،2007).

پایه و مبنای علوم انسانی غربی مبتنی بر فلسفه­های غیردینی، مادی­گرا، مسئول ندانستن انسان در قبال خداوند، حیوان انگاشتن انسان و نداشتن نگاه معنوی به انسان می­باشد (حسینی خامنه­ای،1391). مفهوم سلامت اجتماعی پیش­تر در کشورهای صنعتی و توسعه یافته مورد توجه قرار گرفته، ولی و در ایران ادبیات و نظریه بومی مورد تولید نشده است. نوع نگاه به جنبه­های ماهوی و کیفیت سرشت و سرنوشت انسان که "از خدا و به­سوی خداست" (مائده، 18؛ آل­عمران، 55؛ نور، 42؛ ممتحنه، 4؛ ق، 43؛ زخرف، 14؛ شوری، 15؛ یس، 82؛ بقره، 285؛ ملک، 15؛ تغابن، 3؛ غافر، 43؛ زمر، 44؛ لقمان،14 و یونس، 4) دیدگاهی متفاوت­ است که و گاه تضادهای بنیادی با نظریه­پردازی­های علوم انسانی غربی دارد. بدیهی است که این شناخت می­تواند به آگاه ساختن انسان­ها به رسالت تاریخی خود و علاقمند ساختن آنان به سرنوشت نوع بشر؛ کاستن از میزان خودخواهی­ها و خودمیان­بینی­های انسان و ایجاد طرز فکری نوع­دوستانه در انسان- که از برکت آن نفع جمعی و سعادت آینده بشر را به نفع خود ترجیح دهد (سیف،1386)- بینجامد. تمدن امروزی با پشت کردن به مشارکت، همبستگی، اخلاق اجتماعی و به جای آن گسترش تضاد، تعارض و خشونت  در زندگی اجتماعی سبب بروز نوعی تنگ خلقی و بیزاری از هم‌نوع شده است (وزارت کشور، 1375). حمایت اجتماعی، اتحاد یا انزوای اجتماعی، شبکه­های اجتماعی، نقش­ها و فعالیت­های اجتماعی، ارتباط تنگاتنگی با سلامت دارند (بلاکستر،1990) ولی اهمیت بسیاری از عوامل اصلی تعیین کننده سلامت همچون روابط اجتماعی، اعتماد متقابل بین شهروندان و سرمایه اجتماعی مورد غفلت قرار گرفته است (به نقل از سلطانی بهرام، بهارلویی، 1389). دشمن امروز فقط هرزگی نیست، بلکه فردگرایی است (کوک،2002؛ ترجمه نمایی،1386). سطحی شدن روابط، تجردگرایی، کم‌رنگ شدن نظارت اجتماعی، بی‌اعتمادی به یکدیگر، کاهش هم­دلی، گسترش تهمت، غیبت، دروغ و تجاوز به حریم خصوصی، مهم­ترین مشکلات اجتماعی جامعه امروز می­باشد (مجمع تشخیص مصلحت نظام، 1389). این مسائل در کنار فقدان نظام جامع آموزش مهارت­های زندگی اجتماعی حاکی از وجود مشکلات بالقوه­ای در این زمینه می­باشد. از دیدگاه فاروقی (1391) یکی از مراحل دوازگانه اجرایی شدن اسلامی­سازی دانش، تاکید بر شناسایی و رفع مشکلات و بحران­های امت اسلامی است. اسلام به­عنوان کامل­ترین نسخه هدایت الهی تا آخرین نسل بشر الگوها و مبانی جامع و دقیقی در مورد تفکر، احساس و رفتار شایسته و سالم فرد در تعامل و ارتباط با دیگران ارائه نموده است؛ به گونه‌ای که سلامت و سلام به معنای کنار بودن از آفات ظاهرى و باطنى است و قلب سلیم از شک، حسد و کفر دور می­باشد (واقعة، آیات 25و26). از این رو، گفتار و رفتار باید از هم‌دیگر در سلام باشند.

 در مجموع، با توجه به وابستگی مفهوم سلامت اجتماعی به ارزش­های فرهنگی جامعه و ماندگاری و اثربخشی بیشتر آموزش این مفاهیم در سنین پایین­تر، بررسی ویژگی­های روان­سنجی پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی مبتنی بر قرآن و آموزه­های اسلام و سنجش بعد فردی سلامت اجتماعی شهروندان تهرانی بر اساس ویژگی­های جمعیت شناختی­شان، به­عنوان اهداف اصلی، پژوهش تعیین گردید.

روش شناسی پژوهش

پژوهش کاربردی حاضر، از نوع اکتشافی و توصیفی است. پژوهشگر هیچ مداخله و تاثیری در میزان بعد فردی سلامت اجتماعی نداشته و از این بعد، پژوهشی پس­رویدادی و از لحاظ مدت زمان اجرای تحقیق، جزو مطالعات مقطعی است.

جامعه و نمونه آماری و روش نمونه­گیری

جامعه آماری پژوهش شامل تمامی شهروندان مسلمان 18 تا 65 ساله، اعم از زن و مرد می‌باشد که در سال 1390 ساکن محدوده قانونی 22 منطقه شهر تهران بودند در این پژوهش، چارچوب نمونه‌گیری دربرگیرنده اطلاعات مربوط به حوزه و بلوک شهر تهران، واحد نمونه‌گیری شامل خانوارهای مسلمان ساکن در این بلوک­ها؛ و عنصر نمونه‌گیری یک نفر از اعضای بالای 18 سال خانوار، بود. در این پژوهش با این پیش فرض که ساکنان هر منطقه از شرایط یکسان و مشابهی به لحاظ کالبد و فرهنگ برخوردار نبوده و با دیگر مناطق متفاوت هستند، از ترکیب تکنیک نمونه­گیری طبقه‌ای تصادفی با تخصیص متناسب و تکنیک نمونه­گیری سیستماتیک استفاده شد. بر این اساس هر یک از حوزه­های شمال، غرب، شرق، جنوب و مرکز شهر تهران به عنوان یک طبقه در نظر گرفته شد و سپس از هر طبقه، متناسب با جمعیت ساکن در آن، نمونه‌ها انتخاب شدند. برای انتخاب اعضای نمونه از داخل هر طبقه، تعدادی بلوک آماری به روش تصادفی انتخاب و سپس از داخل هر بلوک به­طور متوسط تعداد 20 خانوار (واحد مسکونی) به روش نمونه­گیری سیستماتیک انتخاب شد و توسط یک نفر از اعضای خانوار به عنوان عنصر نمونه‌گیری پرسشنامه تکمیل شد. در انتخاب خانوارها، بدین صورت عمل شد که پس از تخمین تعداد کل خانه‌های موجود در هر بلوک آماری،  از اولین خانه واقع در ضلع جنوب غربی، انتخاب خانوار شروع و بعد از شمارش 5 زنگ، منزل بعدی انتخاب می‌شد. در صورت عدم پاسخگویی یا عدم همکاری خانوارها، بلافاصله منزل بعدی به عنوان نمونه جایگزین می‌گردید و این عمل تا پایان تعداد 20 نمونه یا اتمام پرسشنامه‌ها ادامه پیدا می‌نمود. با توجه به تعداد بالای سوالات، پرسشنامه­ها همراه با یک هدیه به افراد تحویل و مجدداً برای بازپس گرفتن پرسشنامه­های تکمیل شده به درب منازل مراجعه می­گردید. 

برای برآورد حجم نمونه و به منظور افزایش ضریب دقت و کاهش خطای نمونه­گیری مقدار دقیق حجم نمونه از فرمول کوکران[12]  استفاده شد که بر اساس آن n برابر با حجم نمونه، N جمعیت افراد 15 تا 65 سال شهر تهران در سال 1385  که برابر با   5765299 نفر می­باشد، Z1-α/2 برابر با ضریب اطمینان 95 درصد برابر با 96/1 از منحنی نرمال، p برابر با نسبت دارا بودن صفت مورد بررسی (حداکثر فرض برابر با 5/0)، q نسبت فقدان صفت مورد بررسی (حداکثر فرض برابر با 5/0) و مقدار d یا فاصله اطمینان 03/0 در نظر گرفته شد.

 

  1066 n =→

 

   بنابراین، با در نظر گرفتن مقادیر فوق و جایگذاری آن در رابطه بالا، حداقل حجم نمونه لازم برابر 1066 نفر بدست آمد. در این تحقیق با توجه به احتمال عدم همکاری برخی از شهروندان، تعداد نمونه‌ها برابر 1200 نفر در نظر گرفته شد که پس از توزیع این تعداد پرسشنامه، 1078 نفر حاضر به همکاری شدند و پرسشنامه­ها را بازگرداندند. پس از گردآوری اطلاعات 1078پرسشنامه بازگردانده شده و حذف پاسخگویانی که به کمتر از هشتاد درصد از سوالات پاسخ داده بودند، در نهایت اطلاعات 962 پرسشنامه در تحلیل داده‌ها مورد استفاده قرار گرفت.

 

ابزارگردآوری اطلاعات

الف: پرسشنامه جمعیت شناختی: پرسشنامه جمعیت شناختی تنظیم شده شامل اطلاعات مربوط به جنسیت، وضعیت تأهل، اشتغال و گروه سنی پاسخگویان است.

ب: پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی: روایی و اعتبار پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه­های اسلام، بر اساس چندین مرحله مطالعات کیفی و اجرای پایلوت بر پنجاه نفر از اقشار اجتماعی مختلف مورد تایید قرار گرفت. برای امتیاز دهی به سوالات پرسشنامه به گزینه کاملاً درست امتیاز 4، درست 3، تا حدی درست 2، نادرست 1 و کاملاً نادرست امتیاز صفر تعلق گرفت و برای گویه‌هایی که بار معنایی منفی دارند، کدگذاری آنها به صورت معکوس انجام شد. این پرسشنامه دارای 158 سوال در پنج مقیاس صداقت و پایبندی به پیمان (شامل مولفه­های صداقت در مقابل دروغگویی، خیانت در مقابل وفای به عهد، تهمت و افترا و ظاهرسازی و دورویی)، معنویت دینی (شامل مولفه­های ایمان به خدا، همنشینی با افراد نااهل و مشارکت در گناه، نیت الهی در مقابل غیرالهی، اشاعه زشتی بین دیگران، جهاد و از جان گذاشتن در راه خدا)، رعایت حقوق و برادری (شامل مولفه­های طمع به مال دیگران، استهزا و تمسخر، ادای حقوق در مقابل پایمال کردن حقوق دیگران، التزام به پرداخت خمس، زکات و مالیات، سخن­­چینی و غیبت، تحقیر و سرزنش، پرده­دری در مقابل رعایت حریم خصوصی دیگران، مهربانی در مقابل آزار و سنگدلی، سوء­ظن و بدگمانی، بی­تفاوتی نسبت به مشکلات دیگران در مقابل حفظ و خیرخواهی آنان، بخل در مقابل رواداری، امر به معروف و نهی از منکر، سبقت در کارهای خیر، حسد، خودبرتربینی)، رعایت کرامت و عفت (شامل مولفه­های انتقام در مقابل گذشت بزرگوارانه، خوش­خُلقی در مقابل سوء خُلق، پوشیدگى و حجاب در مقابل عدم رعایت حجاب، عفت و پاکدامنی، حفظ اسرار و عزت انسانی خود) و مقیاس مشارکت و همبستگی (شامل مولفه­های تعاون و همکاری در امور دینی، مشورت، اصلاح میان مردم، صله ارحام و دیدار یکدیگر در مقابل قطع رحم، ازدواج) است (شمسائی، پاشاشریفی و جدیدی، 1392).

روش‌ها و ابزار تجزیه و تحلیل داده‏ها

بعد از جمع آوری و کدگذاری پرسشنامه‌ها, داده‌ها وارد نرم افزار آماری 16SPSS و به کمک آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. برای توصیف داده‌ها از روش­های معمول در آمار توصیفی نظیر تهیه جدول فراوانی، محاسبه شاخص‌های آماری و همچنین از روش­های آمار استنباطی مانند آزمون تی استیودنت، آلفای کرانباخ، ضریب همبستگی پیرسون و تحلیل واریانس یکطرفه استفاده شد.

یافته­های پژوهش

سوال اول: آیا پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی از اعتبار لازم برخوردار است؟

با توجه به محقق ساخته بودن پرسشنامه سنجش بعد فردی سلامت اجتماعی، برای بررسی اعتبار آن از روش همسانی درونی سوالات و مقیاس­های پرسشنامه، از ضریب آلفای کرونباخ و ضریب همبستگی پیرسون استفاده ‌شده است.

جدول1: جدول ضریب آلفای کرونباخ پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی و مقیاس­های آن

ابعاد

مقدار ضریب آلفا

فراوانی

صداقت و پایبندی به پیمان

820/0

962

معنویت دینی

853/0

962

رعایت حقوق و برادری

920/0

962

رعایت کرامت و عفت

776/0

962

مشارکت  و همبستگی

795/0

962

بعد فردی سلامت اجتماعی

962/0

962

پنج مقیاس

843/0

962

با توجه به جدول فوق مشاهده می­شود که ضریب آلفای کرونباخ کل پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی 96/0 و برای مقیاس صداقت و پایبندی به پیمان 82/0، معنویت دینی 85/0، رعایت حقوق و برادری 92/0، رعایت کرامت و عفت77/0 و مشارکت و همبستگی 79/0 بدست آمد که نشان دهنده اعتبار مطلوب و بالای پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی است.

جدول2:  جدول ماتریس همبستگی بین مقیاس­های بعد فردی سلامت اجتماعی

مقیاس­ها

سلامت اجتماعی

صداقت و پایبندی به پیمان

معنویت دینی

رعایت حقوق و برادری

رعایت کرامت و عفت

صداقت و پایبندی به پیمان

ضریب همبستگی

737/0

-------

-------

-------

-------

سطح معناداری

000/0

-------

-------

-------

-------

فراوانی

962

-------

-------

-------

-------

معنویت دینی

ضریب همبستگی

857/0

471/0

-------

-------

-------

سطح معناداری

000/0

000/0

-------

-------

-------

فراوانی

962

962

-------

-------

-------

رعایت حقوق و برادری

ضریب همبستگی

861/0

529/0

739/0

-------

-------

سطح معناداری

000/0

000/0

000/0

-------

-------

فراوانی

962

962

962

-------

-------

رعایت کرامت و عفت

ضریب همبستگی

968/0

693/0

784/0

778/0

-------

سطح معناداری

000/0

000/0

000/0

000/0

-------

فراوانی

962

962

962

962

-------

مشارکت  و همبستگی

ضریب همبستگی

795/0

409/0

694/0

672/0

724/0

سطح معناداری

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

فراوانی

962

962

962

962

962

با توجه به جدول فوق، بیشترین همبستگی درونی میان مقیاس­ها با بعد فردی سلامت اجتماعی به ترتیب متعلق به مقیاس­های رعایت کرامت و عفت(97/0)، رعایت حقوق و برادری (86/0)، معنویت دینی (85/0)، مشارکت و همبستگی (79/0) و صداقت (73/0) می­باشد. همچنین بیشترین همبستگی میان مقیاس­ها، مربوط به مقیاس رعایت کرامت و عفت با مقیاس­های معنویت دینی و رعایت حقوق و برادری با ضریب همبستگی (78/0) و مقیاس رعایت حقوق و برادری با معنویت دینی (74/0) می­باشد. نتایج گویای آن است که میزان همبستگی پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی با تمامی ابعاد صداقت و پایبندی به پیمان، معنویت دینی، رعایت حقوق و برادری، رعایت کرامت و عفت و مشارکت و همبستگی مثبت معنادار و قوی دارد که حاکی از همسانی درونی بالای ابعاد مختلف پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی با یکدیگر می‌باشد.

سوال دوم: آیا پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی از روایی لازم برخوردار است؟

برای تعیین روایی پرسشنامه بعد فردی سلامت اجتماعی و مشخص ساختن اینکه آیا پرسشنامه تدوین شده واقعاً سلامت اجتماعی فرد را می­سنجد، سی و چهار مولفه تشکیل دهنده سلامت اجتماعی فرد بر اساس آموزه­های اسلام مورد تحلیل عاملی قرار گرفتند.

 

جدول 3: آزمونOـM ـ Kو بارتلت

آزمون KMO  و بارتلت

955/0

سطح معناداری

000/0

 

بر اساس نتیجه آزمون KMO   که مقدار آن برابر با 955/0 و بزرگتر از 70/0 است و شاخص کرویت بارتلت که از نظر آماری معنادار می‌باشد،  می­توان نتیجه گرفت که داده­ها برای تحلیل عاملی شرایط لازم را دارند. برای اینکه معلوم شود چند عامل بنیادی می­توان استخراج کرد، نمودار اسکری توسط نرم­افزار spss تولید شد که در زیر نشان داده شده است:

 

طبق نمودار فوق، سی و چهار مولفه به­دست آمده قابل تحلیل به مولفه­های بنیادی­تری هستند که تعداد مولفه­ها در محور عمود نمودار مشخص گردیده­اند. در جدول 8، ارزش ویژه و درصد واریانس تبیین شده توسط عامل­ها نشان داده شده است. بر اساس معیار کیزر عامل­هایی که از ارزش ویژه کمتر از یک برخوردارند، در انتخاب عامل­ها به حساب نمی­یابند.

جدول4: جدول تحلیل عاملی سی و چهار مولفه تشکیل دهنده بعد فردی سلامت اجتماعی

مولفه­ها

ارزش ویژه اولیه

مجموع

درصد واریانس

تجمیع واریانس­ها

1

085/146

452/38

452/38

2

464/43

440/11

892/49

3

227/26

903/6

795/56

4

806/14

897/3

692/60

5

176/13

468/3

160/64

6

627/12

324/3

484/67

7

368/9

466/2

950/69

8

234/9

430/2

380/72

9

085/8

128/2

508/74

10

739/7

037/2

545/76

11

623/2

743/1

288/78

12

212/6

635/1

923/79

13

834/5

536/1

459/81

14

437/5

431/1

890/82

15

366/5

412/1

302/84

16

924/4

296/1

598/85

17

657/4

226/1

824/86

18

296/4

131/1

955/87

19

219/4

110/1

066/89

20

003/4

054/1

119/90

21

901/3

027/1

146/91

22

653/3

962/0

107/92

23

323/3

857/0

982/92

24

220/3

848/0

830/93

25

092/3

814/0

644/94

26

771/2

729/0

373/95

27

729/2

718/0

091/96

28

533/2

667/0

758/96

29

497/2

657/0

415/97

30

340/2

616/0

031/98

31

279/2

600/0

631/98

32

984/1

522/0

153/99

33

820/1

479/0

632/99

34

398/1

368/0

000/100

همان­طور که در جدول فوق مشاهده می­شود، پرسشنامه تدوین شده می­تواند حدود 59 درصد از سلامت اجتماعی فرد را بسنجد که گویای روایی قابل قبول پرسشنامه می­باشد. همچنین،‌ می‌توان دریافت که بیش از 60 درصد واریانس سازه مورد نظر به­وسیله این شش عامل تبیین می­شود. از آنجا که 60 درصد بیشتر از 50 درصد است، بنابراین نتیجه می­گیریم که مقیاس مورد نظر از روایی سازه خوبی برخوردار است.

سوال سوم: آیا بین بعد فردی سلامت اجتماعی شهروندان تهرانی بر اساس جنسیت­شان تفاوت دارد؟

جدول5: جدول آزمون tمقایسه میانگین  بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس جنسیت

 

آزمون لوینسون

آزمون t

 

جنسیت

فراوانی

میانگین

انحراف استاندارد

F

معناداری

t

درجه آزادی

معناداری

بعد فردی سلامت اجتماعی

مرد

431

31/390

889/68

862/10

001/0

-465/2

941

014/0

زن

512

59/400

243/59

 

طبق جدول فوق چون t محاسبه شده (465/2-) از اندازه مبین جدول در سطح 99 درصد بزرگتر است، می‌توان گفت که تفاوت میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی زنان در مقایسه با مردان از لحاظ آماری معنادار است؛ به نحوی که زنان از بعد فردی سلامت اجتماعی بالاتری نسبت به مردان برخوردارند.

سوال چهارم: آیا بین بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت تأهل تفاوت وجود دارد؟

جدول6:جدول آمار توصیفی  بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت تأهل

مقیاس

وضعیت تأهل

فراوانی

میانگین

انحراف معیار

 
 

بعد فردی سلامت اجتماعی

مجرد

412

980/383

156/62

 

متأهل

472

463/404

122/65

 

متارکه

30

292/415

655/52

 

مطلقه

11

024/401

969/51

 

فوت همسر

11

557/380

969/51

 

مجموع

936

473/395

948/63

 

 

جدول7: جدول نتایج آزمون تحلیل واریانس بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت تأهل

 

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

F

معناداری

بعد فردی سلامت اجتماعی

بین گروه­ها

154/107143

4

788/26785

710/6

000/0

درون گروه­ها

808/3716442

931

883/3991

مجموع

962/3823585

935

 

 

 

با توجه به جدول فوق بین میانگین  بعد فردی سلامت اجتماعی پاسخگویان بر اساس وضعیت تأهل تفاوت معنادار وجود دارد، چرا کهF  محاسبه شده (710/6)  از اندازه مبین جدول در سطح 99 درصد بزرگتر است. برای تعیین اینکه تفاوت میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی بین کدامیک از گروه­ بندی­های مربوط به وضعیت تأهل وجود دارد از آزمون تعقیبی توکی استفاده شد.

جدول8: جدول نتایج آزمون توکی مقایسه میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت تأهل

متغیر مستقل

(I)وضعیت تأهل

(J)وضعیت تأهل

 (I-J) تفاوت میانگین­ها

خطای استاندارد

معناداری

 
 

بعد فردی سلامت اجتماعی

مجرد

متأهل

484/20-

26/4

0

 

متأهل

مجرد

484/20-

26/4

0

 

طبق جدول آزمون توکی میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی افراد مجرد در مقایسه با سایر گروه­­بندی­های مربوط به وضعیت تأهل تنها با میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی افراد متأهل تفاوت معنادار دارد؛ به اموری که افراد مجرد میانگین پایین­تری در بعد فردی سلامت اجتماعی نسبت به افراد متأهل کسب نموده‌اند.

سوال پنجم: آیا بین میزان بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت اشتغال تفاوت وجود دارد؟

جدول9: جدول آمار توصیفی  بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت اشتغال

مقیاس

وضعیت اشتغال

فراوانی

میانگین

انحراف معیار

 
 

بعد فردی سلامت اجتماعی

بیکار

110

770/370

663/58

 

شاغل

432

261/403

656/65

 

خانه دار

172

275/401

748/60

 

سرباز

13

327/329

280/56

 

دانشجو

137

476/389

417/54

 

طلبه

3

844/358

203/67

 

بازنشسته

27

860/423

282/67

 

مجموع

894

167/396

650/63

 

 


 

جدول10: جدول نتایج آزمون تحلیل واریانس  بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت اشتغال

 

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

F

معناداری

بعد فردی سلامت اجتماعی

بین گروه­ها

560/18681

6

927/31046

025/8

000/0

درون گروه­ها

815/3431609

887

782/3868

مجموع

375/3617891

893

-------

 

 

با توجه به جدول فوق، میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت اشتغال پاسخگویان تفاوت معنادار دارد، چرا کهF  محاسبه شده (025/8) از اندازه مبین جدول در سطح 99 درصد بزرگتر است. برای تعیین اینکه تفاوت بین کدامیک از گروه­بندی­های مربوط به وضعیت اشتغال پاسخگویان می­باشد، از آزمون تعقیبی توکی استفاده شد.

جدول11:جدول آزمون توکی مقایسه میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس وضعیت اشتغال

متغیر مستقل

وضعیت اشتغال(I)

وضعیت اشتغال(J)

تفاوت میانگین­ها(I-J)

خطای استاندارد

معناداری

 
 

بعد فردی سلامت اجتماعی

بیکار

شاغل

492/32-

643/6

0

 

خانه دار

505/30-

594/7

001/0

 

بازنشسته

090/53-

359/13

001/0

 

شاغل

بیکار

492/32

643/6

0

 

سرباز

935/73

509/17

001/0

 

خانه دار

بیکار

505/30

594/7

001/0

 

سرباز

948/71

891/17

001/0

 

سرباز

شاغل

935/73-

509/17

001/0

 

خانه دار

948/71-

891/17

001/0

 

دانشجو

149/60-

051/18

016/0

 

بازنشسته

533/94-

997/20

0

 

دانشجو

سرباز

149/60

051/18

016/0

 

بازنشسته

بیکار

090/53

359/13

001/0

 

سرباز

533/94

997/20

0

 

طبق جدول آزمون توکی فوق، میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی افراد شاغل، بازنشسته، خانه­دار و دانشجو در مقایسه با افراد بیکار و سرباز تفاوت معنادار دارد؛ به طوری که به ترتیب سربازان و بیکاران میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی کمتری به­دست آورده­اند.

سوال ششم: آیا بین  بعد فردی سلامت اجتماعی و مقیاس­های آن در گروه­های مختلف سنی 18 تا 65 سال تفاوت وجود دارد؟

 

جدول12: جدول آمار توصیفی  بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس گروه سنی

مقیاس­ها

گروه سنی

فراوانی

میانگین

انحراف معیار

بعد فردی سلامت اجتماعی

تا20 سال

171

244/381

643/56

بین20 تا30 سال

383

737/386

054/62

بین31 تا40 سال

222

885/406

107/63

بین41 تا50 سال

104

206/415

948/67

بین51 تا60 سال

41

435/409

994/69

بالای60 سال

14

407/426

603/82

مجموع

935

272/395

880/63

 

جدول13: جدول نتایج آزمون تحلیل واریانس بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس گروه سنی

مقیاس­ها

مجموع مجذورات

درجه آزادی

میانگین مجذورات

F

معناداری

بعد فردی سلامت اجتماعی

بین گروه­ها

015/154609

5

803/30921

856/7

000/0

درون گروه­ها

754/3656771

929

245/3936

مجموع

769/3811380

934

 

با توجه به جدول فوق ملاحظه می­شود که بین گروه­های سنی مختلف از نظر  بعد فردی سلامت اجتماعی تفاوت معنادار وجود دارد، چرا کهF  محاسبه شده (856/7) از اندازه مبین جدول در سطح 99 درصد بزرگتر است. بنابراین بین  بعد فردی سلامت اجتماعی در گروه­های مختلف سنی 18 تا 65 سال تفاوت وجود دارد. برای تعیین اینکه این تفاوت بین کدامیک از گروه­های سنی وجود دارد از آزمون تعقیبی توکی استفاده شد.

جدول14: جدول آزمون توکی مقایسه میانگین بعد فردی سلامت اجتماعی بر اساس گروه­های سنی

متغیرمستقل

(I) گروه سنی

(J) گروه سنی

تفاوت میانگین­ها(I-J)

انحراف استاندارد

معناداری

 
 

بعد فردی سلامت اجتماعی

بین 31 تا 40 سال

تا 20 سال

640/25

384/6

001/0

 

بین 21 تا 30 سال

148/20

292/5

002/0

 

بین 41 تا 50 سال

تا 20 سال

961/33

802/7

0

 

بین 21 تا 30 سال

469/28

937/6

001/0

 

طبق جدول آزمون توکی فوق مشاهده می­شود گروه­ سنی 41 تا 50 سال و 31 تا 40 سال، از بعد فردی سلامت اجتماعی بیشتری نسبت به گروه سنی زیر 20 سال  برخوردارند. همچنین، به ترتیب گروه­ سنی 41 تا 50 سال و 31 تا 40 سال از بعد فردی سلامت اجتماعی بیشتری نسبت به گروه سنی 21 تا 30 سال برخوردارند. به ترتیب گروه­ سنی تا 20 سال و 21 تا 30 سال از بعد فردی سلامت اجتماعی کمتری نسبت به گروه سنی 31 تا 40 سال برخوردارند. همچنین، به ترتیب گروه­ سنی تا 20 سال و 21 تا 30 سال از بعد فردی سلامت اجتماعی کمتری نسبت به گروه سنی41 تا 50 سال برخوردارند.

بحث و نتیجه­گیری

با توجه به بدیع و جدید بودن نوع نگاه و رویکرد انتخابی در تعریف و ابزار سنجش بعد فردی سلامت اجتماعی در پژوهش­ حاضر و تفاوت­ و تضادهای اساسی رویکرد انتخابی با دیدگاه­های موجود، تبیین و مقایسه نتایج با یافته­های همسو و ناهمسو در زمینه بعد فردی سلامت اجتماعی امکان­پذیر نمی­باشد.

همان­طور که نظریه شناختی- اجتماعی بندورا و رویکرد اجتماعی و فرهنگی، بخش مهمی از منشاء اندیشه و رفتار انسان را در اجتماع جستجو می­کند، میانگین بالاتر بعد فردی سلامت اجتماعی در زنان می­تواند ناشی از تأکید بیشتر خانواده، آموزش و فرهنگ جامعه بر رعایت مولفه­های مثبت سلامت اجتماعی توسط زنان باشد. به­عبارتی، طبق "قانون اثر" ثرندایک و "قرارداد وابستگی" اسکینر خانواده، مدرسه و اجتماع با حساسیت و دقت بیشتری در برابر میزان پایبندی و رعایت مولفه­های مذکور، واکنش­های تقویتی و تنبیهی به زنان ارائه می­دهد و در نتیجه به قول کلارک هال، زنان در مولفه­های یاد شده از نیرومندی عادت بیشتری نسبت به مردان برخوردار می­شوند. همچنین، طبق دیدگاه مکینتاش می­توان گفت که زنان توجه و پردازش اطلاعات بیشتری را نسبت به مردان در برابر این مولفه­ها دارند. این یافته بر خلاف فرض­های نظریه روانکاوی است که معتقدند زنان به­دلیل صرف هزینه کمتر نسبت به مردان برای حل "عقده الکترا" از "فرامن" ضعیف­تری نسبت به مردان برخوردارند. در روان­شناسی جنایی نیز، دلایل احتمالی آمار پایین جرایم و مشکلات قضایی زنان به عوامل بیرونی و مواردی مانند حضور و فعالیت اجتماعی کمرنگ­تر و چشم­پوشی و اغماض بیشتر در خصوص جرائم زنان اسناد داده شده، ولیکن طبق یافته­های پژوهش احتمالاً این وضعیت ناشی از عوامل درونی مانند برخورداری بیشتر از بعد فردی سلامت اجتماعی می­باشد؛ همان­طور که کارول گیلیگان دریافت زنان از چشم­اندازی متفاوت به مسائل اخلاقی می­نگرند. زنان بر حساسیت نسبت به احساسات و حقوق دیگران و توجه و مراقبت از آنان تاکید دارند و توجه به انسان مهمتر از اطاعت از اصول انتزاعی است. به­عبارت دیگر، طبق رویکرد انسان­گرایی احتمالاً زنان به­طور آزاد و ارادی خود پایبندی بیشتر به این مولفه­ها را انتخاب نموده­اند.

با توجه به میانگین پایین­تر بعد فردی سلامت اجتماعی افراد مجرد نسبت به متأهل، به­نظر می­رسد تشکیل خانواده و تاهل به لحاظ سرمایه­گذاری جسمی، روانی و اجتماعی و رعایت حقوقی و خیرخواهی که فرد برای همسر خود دارد، تمرین و آمادگی برای ایجاد تعامل و ارتباطی سالم با سایر افراد جامعه باشد. به بیان دیگر، ازدواج و برخورداری از زندگی مشترک می­تواند زمینه­ساز ایجاد آمایه ثرندایکی یا به قول کلارک هال، توان واکنش موثر بیشتری برای رعایت، مولفه­های سلامت اجتماعی در روابط بین فردی شود.

افراد بازنشسته در میان گروه­بندی­های مربوط به وضعیت اشتغال، دارای بالاترین میانگین و سربازان پایین­ترین میانگین در بعد فردی سلامت اجتماعی بودند. به­نظر می­رسد سرمایه­گذاری جسمی، روانی و اجتماعی افراد و ایجاد احساس تعلق با جامعه به­واسطه اشتغال در مشاغل مختلف، با ارتقای بعد فردی سلامت اجتماعی مرتبط باشد، به طوری که افرادی که سی سال از زمان مفید عمر خود را در این مسیر قرار داده و بیشترین سرمایه­گذاری را در این خصوص انجام داده­اند، بهترین وضعیت را در بعد فردی سلامت اجتماعی دارند. از سویی، گویا هر چقدر افراد نقش، جایگاه و کارکرد مشخص­تری در جامعه داشته باشند، پایبندی بیشتری به مولفه­های بعد فردی سلامت از خود نشان می‌دهند. به عبارتی، احساس تعلق و ارائه خدمات به جامعه به­واسطه جایگاه و کارکرد مشخص شغلی و سرمایه­گذاری جسمی، روانی و اجتماعی در جامعه که تحت از آن به عنوان "سرمایه انسانی" و "سرمایه اجتماعی" یاد می­شود، تعاملی دوسویه با بعد فردی سلامت اجتماعی دارد؛ به طوری که افرادی که سی سال از زمان مفید عمر خود را در این مسیر قرار داده و بیشترین سرمایه­گذاری را در این خصوص انجام داده­اند، از بهترین وضعیت در بعد فردی سلامت اجتماعی برخوردارند. به نظر می­رسد حتی اگر این احساس تعلق، نقش، جایگاه و کارکرد مانند افراد خانه­دار در محدوده اعضای خانواده باشد، زمینه­ساز وضعیت بهتر بعد فردی سلامت اجتماعی نسبت به افراد بیکار، سرباز و دانشجو خواهد بود. از سوی دیگر، هر چند انتظار می­رود جایگاه، کارکرد و کیفیت ارتباطی افراد بیکار با دیگران نسبت به سربازان و دانشجویان متفاوت باشد، اما سربازان و دانشجویان نیز مانند افراد بیکار، احساس تعلق، نقش، جایگاه و کارکرد مشخصی را در ارتباط با دیگران و جامعه ندارند و سربازان حتی وضعیت پایین­تری در این زمینه نسبت به دانشجویان دارند.

یافته­های تفاوت بعد فردی سلامت اجتماعی در گروه­های مختلف سنی حاکی از آن است که در میان گروه­بندی­های مربوط به سن، محدوده سنی 31 تا 50 سال نسبت به محدوده سنی  زیر 20 تا 30 سال از وضعیت بهتری در بعد فردی سلامت اجتماعی برخوردارند. به­نظر می­رسد این تفاوت­ها بیشتر در ارتباط با تغییر در کیفیت و ویژگی­های روانی، عاطفی و اجتماعی مراحل مختلف رشد و تحول سنی افراد باشد تا اینکه مبتنی بر تاکید آموزه­های اسلام بر رعایت مولفه­های مثبت و پرهیز از مولفه­های منفی از ابتدای سن تکلیف و پذیرش مسئولیت اجرای دستورات دین در ارتباط با دیگران و اجتماع، زیرا اقتضای ثبات نسبی در ویژگی­های روانی- اجتماعی محدوده سنی 31 تا 50 سال که همراه با پشت سر گذاشتن بحران­های مختلف فردی و اجتماعی است، پایبندی بیشتری به مولفه­های سلامت اجتماعی است. گذار جامعه از دوران سنتی به صنعتی موجب تداوم بحران­های هویتی، شغلی و اجتماعی افراد جامعه تا حدود سن 30 سالگی گردیده که پایبند و متعهد نبودن نسبت به دیگران و اجتماع یکی از پیامدهای جدی آن است- همان­طور که طبق نظر اریکسون تشکیل صفت پایبندی، تعهد و مسئولیت­پذیری ناشی از حل مطلوب این بحران­های هویتی و شغلی است. به­عبارت دیگر، رعایت بیشتر مولفه­های سلامت اجتماعی در گروه­های سنی 31 تا 50 سال احتمالاً ناشی از گذراندن نسبتاً مطلوب این بحران­ها و بی­توجهی و ضعف در پایبندی به این مولفه­ها در محدوده سنی  زیر 20 تا 30 سال است.

به­طورکلی نتایج پژوهش گویای آن بود که نسبت برخورداری شهروندان تهرانی از سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه­های اسلام  در سطح متوسط است. همچنین بر خلاف نتایج پژوهش حاضر پیرامون وجود تفاوت در سلامت اجتماعی افراد بر اساس جنسیت، وضعیت تاهل، اشتغال و گروه سنی­شان، الگوی ترسیمی سلامت اجتماعی در اسلام منوط به هیچ یک از این متغیرها نیست و از تمامی مسلمانانی که به بلوغ و تکلیف شرعی رسیده­اند انتظار می­رود به مولفه­های مطرح شده در سلامت اجتماعی پایبند باشند.

با توجه به تاکید نقشه جامع علمی کشور در حوزه سلامت پیشنهاد می­شود در برنامه سلامت اجتماعی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، برنامه ملی سلامت جوانان و اقدامات دستگاه­های اجرایی مرتبط با سلامت، بعد فردی سلامت اجتماعی مبتنی بر آموزه­های اسلام مد نظر قرار گیرد و در این زمینه ارتقای سلامت اجتماعی مردان، افراد مجرد، بی­کار و گروه سنی 18 تا 30 سال با توجه ویژه دنبال گردد.

  • منابع

    • آذربایجانی‌، مسعود(1380) "آزمون‌ جهت‌گیری‌ مذهبی‌ با تکیه‌ بر اسلام". پایان‌‌نامة‌ کارشناسی ‌ارشد   روان­شناسی‌ بالینی‌، پژوهشکدة‌ حوزه‌ و دانشگاه قم .
    • رفیعی، حسن؛ سمیعی، مرسده؛ امینی رارانی، مصطفی و اکبریان، مهدی(1389) "سلامت اجتماعی ایران: از تعریف اجماع مدار تا شاخص شواهد مدار". مجموعه مقالات و سخنرانی­های نخستین هم­اندیشی ملی سلامت اجتماعی. تهران: وزارت سلامت، درمان و آموزش پزشکی.
    • رمضان­خانی، خالقی، سلطانی، میرآقایی و کیهانی(1389) "عوامل موثر بر سلامت اجتماعی زنان شهر تهران". اولین همایش کشوری دانشجویی عوامل اجتماعی موثر بر سلامت[خلاصه مقالات]. تهران: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات سلامتی و درمانی ایران.
    • سلطانی بهرام، سعید و بهارلویی، حمزه(1389) "سرمایه اجتماعی و سلامت اجتماعی یک نگرش جامعه­شناختی". اولین همایش کشوری دانشجویی عوامل اجتماعی موثر بر سلامت[خلاصه مقالات]. تهران: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات سلامتی و درمانی ایران.
    • سیف، علی­اکبر(1386) تغییر رفتار و رفتاردرمانی نظریه­ها و روش­­ها. چاپ نهم، تهران: نشر دوران
    • شمسائی، محمد مهدی؛ پاشاشریفی، حسن و جدیدی، محسن (1392) سنجش بعد فردی سلامت اجتماعی. تهران: نشر برزآفرین
    • عبداله تباری، هادی؛ کلدی، علیرضا؛ محققی، کمال؛ سیدحسین، فروزان؛ آمنه، ستاره و صالحی، مسعود(1387 "بررسی سلامت اجتماعی دانشجویان". فصلنامه رفاه اجتماعی. 8(30-31):171-189 .
    • عطاردى، عزیز(1378) الله ایمان و کفر- ترجمه الإیمان و الکفر بحار الانوار. تهران: انتشارات عطارد
    • قرشی، سید علی اکبر(قرن15) قاموس قرآن. ناشر: دار الکتب الإسلامیة، ج‏3، ص296؛ تهران؛ سال چاپ: 1371ش؛ نوبت چاپ: ششم.
    • کوک، مایکل(1386) امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی. احمد نمایی. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی(سال نشر اثر به زبان اصلی2002)
    • مجلسی، علامه محمد باقر بن محمد تقی (1037- 1111 هجری) بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار علیهم السلام. تهران:  ناشر اسلامیه
    • مجمع تشخیص مصلحت نظام(1389) "آسیب­شناسی مشکلات اجتماعی و اخلاقی در جامعه ایران". گزارش راهبردی، مرکز تحقیقات استراتژیک. سال4 شماره 98.
    • مصباح یزدی، محمد تقی(1388) رستگاران. محمد مهدی نادری قمی. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
    • الوانی، مهدی و تقوی، میرعلی(1383) "مفاهیم و نظریه­های سرمایه اجتماعی". فصلنامه مطالعات مدیریت. شماره33،34 و47 صص70-53.
    • وزارت کشور(1375) "بحران اخلاقی، تهدید و امنیت ملی". نشریه امنیت. سال4. شماره 9و10.
      • Belloc, N. B., Breslow, L., and Hochstim, J. R. (1971) Measurement of physical health in a general population survey. American Journal of Epidemiology. 93, 328-336.
      • Blaxter, M. (1990) Health and Lifestyles. London: Routledge
      • Jirincova, B., & Svoboda, M. (2010) "Social Health In Terms of Students of Educational Courses". School and Health. 21, 191-199.
      • Keyes, C. L. M. (1998) "Social well-being". Social psychology quarterly. 61, 121-141.
      • Keyes, C. L. M., & Shapiro, A. (2004) "Social Well-Being in the United States: A Descriptive Epidemiology". In How Healthy Are We? A National Study of Well Being at Midlife, edited by Orville G. Brim, Carol Ryff and Ronald Kessler. Chicago: University of Chicago Press.
      • Keyes, C. L. M., Shmotkin, D., & Ryff, C. D. (2002) "Optimizing wellbeing:  The empirical encounter of two traditions". Journal of Personality and Social Psychology. 82, 1007–1022.
      • Northrup-Snyder, K. (2010) "Community Health Concepts".
      • Skulmoski, G. J., Hartman, F. t. & Krahn, J. (2007) "The Delphi Method for Graduate Research". Journal of Information Technology Education. 6, (1), 1-21
      • Ustun, B. T., & Jakob, R. (2005) "Re-defining ‘Health". Bulletin of the World Health Organization. 83, 802.
      • World Health Organization (1985) "Targets in Support of the European Strategy for Health for All".