میزان تمایل جوانان به مهاجرت بین‌المللی و عوامل تعیین‌کننده آن در شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، جمعیت‌شناسی، دانشگاه تهران، محقق موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی جمعیتی کشور، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

2 کارشناس‌ارشد، جمعیت‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

مهاجرت بین­المللی، فرایندی پویا و برخاسته از شرایط درحال تغییر اجتماعی است که می تواند نه تنها مهاجران، بلکه کل جامعه را هم در مبدأ و هم در مقصد تحت تأثیر قرار دهد. هدف از این مقاله، بررسی میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت های بین­المللی و عوامل مؤثر بر آن در میان جوانان شهر تهران است. داده­ها با اجرای پیمایش مقطعی و ابزار پرسشنامه ساخت­یافته در میان 385 نفر از جوانان 15-29ساله در مناطق مختلف شهر تهران گردآوری شد. نتایج نشان داد نیمی از جوانان مورد بررسی تمایل زیادی به مهاجرت بین­المللی دارند و همچنین حدود 40 درصد نیز تصمیم به مهاجرت گرفته­اند. اروپای غربی و امریکای شمالی از مقاصد عمده مهاجرتی است. مهم‌ترین دلایل انتخاب آنها، جاذبه­های فرهنگی­ـ اجتماعی، آموزشی و اقتصادی بوده است. نتایج تحلیل چندمتغیره نشان داد جنسیت، تحصیلات، وضعیت اشتغال، شبکه اجتماعی و میزان مطلوبیت جامعه مبدأ، تأثیر معناداری بر میزان تمایل و قصد مهاجرت بین­المللی دارند. بدین­ترتیب، جوانان نه تنها مطابق مشخصه‌های فردی (گزینشی)، بلکه براساس الزامات شرایط زندگی و ساختارهای اجتماعی جوامع مبدأ و مقصد تصمیم به مهاجرت می­گیرند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Tendency of Youth toward International Migration and Its Determinants in Tehran

نویسندگان [English]

  • Rasoul Sadeghi 1
  • Seyyedeh Matin Seyyed Hosseini 2
1 Ph.D., Associate Professor in Demography, University of Tehran, Researcher of National Population Studies & Comprehensive Management Institute, Tehran, Iran
2 Master Degree in Demography, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

International migration is a dynamic process of changing social context, which can affect not only migrants but also the society in both sides; origin and destination. The study is to investigate the tendency of young people to international migration and its determinants in Tehran city, the capital of Iran. The data were collected by conducting a survey and filled structured questionnaire among 385 young people aged 15-29 in different settings of Tehran. The results showed that half of the respondents tended to have international migration, and about 40 percent of them had a plan to do it. Western Europe and North America are major migration's destinations. The main reasons for choosing these regions were social-cultural, educational, and economic reasons. Multi verse analysis indicated that gender, education, employment status, social network in abroad and desirability of origin are of significant effects on migration's tendency and intention. In conclusion, youth chose international migration not only based on individual characteristics (selectivity), but also due to the living conditions and social structures of origin and destination societies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Key Words: Tendency to Migration
  • International Migration
  • Desirability of Origin
  • Pull and Push Factors and Youth

میزان تمایل جوانان به مهاجرت بین­المللی و عوامل تعیین­کننده آن در شهر تهران

رسول صادقی[1]

سیده­متین سیدحسینی[2]

         

 

 

تاریخ دریافت مقاله: 6/11/1397

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله:22/12/1397

مقدمه

مهاجرت، نوعی تطبیق و سازگاری اجتماعی در پاسخ به نیازهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است (تودارو، 1367). در واقع، مهاجرت انعکاس تغییراتی است که در تار وپود جامعه ای که مردم بدان تعلق دارند، اتفاق میفتد (تغییرات در فرهنگ، شرایط اقتصادی و اجتماعی و ساختارهای سیاسی). از این روست که میشل[3](1985) اظهار می دارد مهاجرت را نه فقط به عنوان یک پدیده[4] (واقعه یا موقعیتی که درخور مطالعه علمی است)، بلکه باید به عنوان یک فراپدیده[5] (واقعه ای که اتفاق آن به علت بستر و موقعیتی است که مردم در آن زندگی می کنند) مورد توجه قرار گیرد (لوکاس و میر،1381).

مهاجرت و حرکات جمعیتی بین مرزها، گرچه سابقه‎ دیرینه به پهنای تاریخ بشر دارند، اما در نیم قرن اخیر حجم و میزان آن افزایشی سریع داشته است. مهاجرت بین­المللی از سال 1970 در حال افزایش است و هرساله جمعیت زیادی از کشورهای در حال توسعه به سمت کشورهای صنعتی در مهاجرت هستند. سهم جمعیت خارجی جهان از 89 میلیون در سال 1970 به 214 میلیون در سال 2010 رسیده است (آدسرا و تیندا، 2012). جمعیت مهاجران در سال 2015 در سراسر دنیا بالغ بر 244 میلیون گردیـده ‌اسـت کـه معادل 3/3 درصد از کل جمعیت ساکنان زمین است (سازمان بین­المللی مهاجرت، 2018). به بیان دیگر، بیش از 3 درصد جمعیت جهان در کشوری که به دنیا آمده­اند، زندگی نمی‌کنند. جوانان سهم قابل توجهی در جریانات اخیر مهاجرت های بین­المللی دارند و با فرصت­ها و چالش­های متعددی در این فرایند مواجه هستند (یونیسف، 2014). بر این اساس، برخی محققان برجسته این حوزه نظیر کلمن[6] (2006) به وقوع سومین انتقال جمعیت‎شناختی[7] و نقش برجسته مهاجرت های بین‎المللی در تغییر بافت و ترکیب جمعیتی کشورهای مهاجرپذیر پرداخته است. کستلز و میلر[8](2003) نیز عصر جدید را عصر مهاجرت[9] نامیده­اند. از این رو، مهاجرت بین­المللی یکی از فرایندهای مهم اجتماعی و جمعیتی است که در بستر گذار جمعیتی و دوران معاصر بر گسترده و اهمیت آن افزوده شده است.

تجربه گذار جمعیتی سه دهه اخیر در ایران به ظهور انبوه جمعیت جوان و تورم جوانی جمعیت منجر شده است (صادقی و همکاران، 1394). دوره جوانی به­لحاظ جمعیت‏شناختی از اهمیت قابل توجهی در مقایسه با سایر دوره‏های چرخه زندگی برخوردار است. بیشتر وقایع و رفتارهای جمعیتی در طول سال‌های دوره جوانی یعنی سنین 15 تا 30 سالگی رخ می‏دهد. در این سنین، بیشترین تغییرات و گذارهای زندگی نظیر اتمام و ترک تحصیل، ورود به بازار کار، بیکاری، گذار به بزرگسالی، ازدواج و تشکیل خانواده، تجربه والدینی، طلاق، رفتارهای پرخطر بهداشتی، مهاجرت و غیره رخ می‏دهد. از این رو، از دوره جوانی به عنوان «دوره فشردگی وقایع جمعیتی»[10] نام برده­اند (صادقی و همکاران 1394؛ ریندفوس،1991). یکی از وقایع اجتماعی و جمعیتی که بیشتر در دوره جوانی اتفاق می­افتد، مهاجرت بین­المللی است. در واقع، یکی از مراحل زندگی که بیش از همه با مهاجرت همبستگی دارد، رسیدن به بزرگسالی است. در دوره جوانی، تقاضا برای ادامه‌ تحصیل به اوج خود می‌رسد و فرآیند یافتن شغل یا حرفه و ازدواج نیز در پی آن می‌آید (ویکس، 1395).

تمایل به مهاجرت از مواردی است که در سال‌های اخیر توجه زیادی را در ادبیات مهاجرت به خود جلب کرده است. در تعریف این اصطلاح، کسی دارای تمایل به مهاجرت است که مهاجرت را بر ماندن مرجح بداند. بررسی تمایل به مهاجرت که مستلزم تمرکز بر کشورهای مبدأ است، به دو دلیل اهمیت دارد: اول، بخشی جدایی‌ناپذیر از پویایی‌های مهاجرت است- بدین معنا که تمام کسانی که اقدام به مهاجرت می‌کنند تمایل به مهاجرت دارند، در حالی که ممکن است تمام کسانی که تمایل به مهاجرت داشته باشند نتوانند به دلیل موانع موجود، مهاجرت کنند؛ دوم، تمایل به مهاجرت می‌تواند به طرق گوناگون بر تخصیص منابع اثر بگذارد (کارلینگ و کولینز، 2017).

در ایران، مهاجرت داخلی هرچند عمومی‌تر از مهاجرت بین­المللی است، اما مهاجرت بین­المللی مناقشه آمیزتـر بوده و اغلب با پیامدهای متنوع و پیچیده‌تری همراه بوده ‌است. با آن که ایران در بستر تاریخی خود همواره کشوری در معرض جابجایی‌ها و مهاجرت های خارجی بوده‌ است، اما در دهه های اخیر باتوجه به ساختار جوان جمعیتی کشور بر ابعاد، اهمیت و پیچیدگی آن افزوده شده‌ است. در این راستا، مقاله پیش­رو به دنبال پاسخ به این سوأل است که جوانان تهرانی تا چه اندازه تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی دارند و عوامل مؤثر بر آن کدام اند؟

پیشینه پژوهش

تیمرمن و همکاران[11] (2014) به اهمیت فرهنگ مهاجرت در فهم تمایل به مهاجرت میان مردم ترکیه اشاره کردند. آنها با تمرکز بر دو منطقه با پس‌زمینۀ مهاجرتی مختلف در ترکیه (یکی با فرهنگ مهاجرتی قوی و دیگری با فرهنگ مهاجرتی ضعیف)، تمایل ساکنان را به مهاجرت به اروپا بررسی کردند. براساس یافته‌های این تحقیق، تمایل به مهاجرت در منطقه‌ای که فرهنگ مهاجرت قوی دارند، پایین‌تر از منطقۀ دیگر بوده است. تصور افراد در مورد فرصت‌های اقتصادی، کار و شرایط زندگی مهاجران در اروپا اثری منفی بر تمایل به مهاجرت در میان منطقۀ با فرهنگ مهاجرت قوی داشته است.

استریلکوسکی و بیلان[12](2016) به درک از اروپا در بین مردم دو کشور ترکیه و اوکراین به عنوان کشورهای مبدأ و اثر آن بر تمایل و تصمیم به مهاجرت پرداختند. آنها با بررسی عوامل تعیین‌کننده‌ جمعیتی، ساختاری و اجتماعی ـ فرهنگی، بدین نتیجه رسیدند که مهاجران بالقوه را می‌توان به دو گروه کسانی که به اروپا نظری مثبت دارند و کسانی که به اروپا نظری منفی دارند تقسیم کرد. این تفاوت به عواملی نظیر پس‌زمینۀ­های اجتماعی و ویژگی‌های جمعیتی بستگی دارد.

گرایش مهاجرت بین­المللی و عوامل مؤثر بر آن در مطالعات و پژوهش­های داخلی مورد بررسی قرار گرفته است. ابراهیمی(1381) در بررسی عوامل اقتصادی مؤثر به تمایل دانشجویان رشته‌های برق و کامپیوتر به مهاجرت نشان داد که عوامل آموزشی، اجتماعی، فرهنگی و سیاست از اولویت بیشتری برای مهاجرت برخوردارند. جواهری و سراج­زاده(1384) در مطالعه عوامل موثر بر گرایش دانشجویان به مهاجرت به خارج از کشور، شرایط کنونی و آتی جامعه را از عوامل ترغیب به مهاجرت دانستند. علاءالدینی و همکاران (1384) در پژوهشی درباره میزان تمایل به مهاجرت پزشکان ایرانی، مهم‌ترین عوامل زمینه‌ساز تمایل به مهاجرت را درآمد کم، وجود تبعیض‌های موجود در جامعه، نیاز به پیشرفت شغلی و فقدان یا کمبود امکانات رفاهی معرفی کرده­اند. خواجه­نوری و شمس (1385) در مطالعه عوامل مؤثر بر نگرش جوانان به مهاجرت از کشور بیان داشتند متغیرهای ارزیابی فایده مهاجرت، جنسیت، هویت اجتماعی و نظر گروه مرجع (خانواده و دوستان) به­طور مستقیم بر نگرش نسبت به مهاجرت تأثیر دارند.

ذکایی(1385) در مطالعه جوانان، جهانی­شدن و مهاجرت بین­المللی نشان داد فرایندهای جهانی­شدن و ارزش‌های جهان­وطنی، سبک‌های فردی زندگی، ارتقای مهارت‌های حرفه‌ای و تحصیلی و نیاز به اثبات توانایی‌های حرفه‌ای محرک مهمی در انتخاب رفتارهای مهاجرتی محسوب می‌شوند. محسنی‌تبریزی و عدل (1386) در مطالعه عوامل روان شناختی- اجتماعی مؤثر بر تمایل اعضای هیئت علمی به مهاجرت خارج از کشور بیان کردند تمایل به مهاجرت به­طور معکوس با رضایت شغلی، احساس امنیت شغلی، احساس رضایت از زندگی، میزان مشارکت سیاسی- اجتماعی، سال‌های اشتغال در دانشگاه و عوامل مداخله­گر رابطه دارد. موحد و نیازی (1387) در مطالعه­ رابطه میان گرایش دانشجویان دختر به مهاجرت خارج از کشور با ویژگی­های فرهنگی آنان نشان دادند که از بین متغیرهای فرهنگی و اجتماعی، دانشگاه محل تحصیل، میزان استفاده از رسانه­های جمعی، نگرش نسبت به جایگاه علم در ایران، نگرش نسبت به جایگاه زنان تحصیل­کرده در ایران، احساس تعلق به وطن، و ابعاد چهارگانه دینداری با گرایش به مهاجرت رابطه معنادار داشته­ا­­­ند. مقدس و شرفی (1388) مطالعه‌ای درباره عوامل برانگیزاننده‌ گرایش به مهاجرت بین­المللی جوانان 18-30 ساله شهرهای شیراز و ارسنجان انجام دادند. نتایج این مطالعه نشان داد عوامل زمینه­ساز گرایش به مهاجرت شامل نگرش (منفی) افراد نسبت به اوضاع اجتماعی- فرهنگی و آموزشی، اقتصادی، و سیاسی کشور، به ترتیب بیشترین تأثیر را داشته­اند.

حکیم­زاده و همکاران (1392) در بررسی تأثیر عوامل آموزشی، اجتماعی و فرهنگی بر تمایل به مهاجرت دانشجویان دانشگاه تهران نشان دادند که متغیرهای بیگانگی فرهنگی- اجتماعی و سن همبستگی مثبت معنادار و متغیر رضایت از نظام آموزشی، همبستگی منفی معناداری با تمایل به مهاجرت داشته است. همچنین، مردان به­طور معناداری تمایل بیشتر و دانشجویان کارشناسی در مقایسه با کارشناسی­ارشد و دکتری تمایل کمتری به مهاجرت دارند. زارع و هاشمی(1394) در مطالعه­ای نشان دادند که بین انواع دینداری دانشجویان و گرایش آنان به مهاجرت از کشور رابطه معناداری وجود دارد. فروتن و شیخ (1396) در بررسی گرایش دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد به مهاجرت بین­المللی نشان دادند که نزدیک به نیمی از افراد تمایل دارند تا به خارج از کشور مهاجرت کنند. درعین حال، این میزان تمایل به‌طور معنی­داری تابعی از ویژگی‌های جمعیت­شناختی مانند سن، جنس و وضعیت تاهل می باشد. بعلاوه، متغیرهایی از قبیل احساس امنیت، دینداری، هویت ملی، و انگیزه‌های اقتصادی و شغلی، تاثیرات معناداری بر تمایل به مهاجرت دارند.

بدین ترتیب، مطالعات انجام گرفته عمدتاً به بررسی گرایش به مهاجرت در میان قشر خاصی از جوانان یعنی دانشجویان پرداخته­اند و تمایل به مهاجرت سایر گروه­های شغلی و اجتماعی جوانان کمتر مورد بررسی قرار گرفته است- موضوعی که در این مطالعه بدان پرداخته می­شود.

 

مبانی نظری پژوهش

در تبیین مهاجرت بین­المللی، نظریه­های مختلفی ارائه شده است. این نظریه­ها را می­توان به­صورت پنج رویکرد از هم متمایز و بررسی کرد: رویکرد اقتصادی، رویکرد عوامل جاذبه- دافعه، رویکرد تاریخی- ساختاری، رویکرد نهادی- سیاسی و رویکرد نظام های مهاجرتی.

برخی از این رویکردها، آغاز و برخی دیگر تداوم جریان مهاجرت را مبنای تحلیل خود قرار داده اند. رویکرد اقتصاد نئوکلاسیک در تحلیل مهاجرت بر نابرابری ها و تفاوت های اقتصادی بین مناطق مبدأ و مقصد متمرکز است. براساس این رویکرد، مهاجرت فرایندی است برای ایجاد تعادل میان نیروی کار که به دلیل تفاوت‌های جغرافیایی در مورد عرضه و تقاضا برای نیروی کار ایجاد شد‌ه ‌است. افراد به مناطقی مهاجرت می­کنند که دارای بیشترین فرصت­ها و موقعیت­ها باشد (ویکس1395؛ مسی و همکاران 1993).

براساس رویکرد عوامل جاذبه و دافعه، بعضی مردم به دلیل دافعه­های محل اقامت خود و بعضی به سبب جاذبه­های محلی که قصد رفتن به آن را دارند، نقل مکان می­کنند. در صورتی که برآیند عوامل برانگیزنده و بازدارنده مثبت باشد، میل به مهاجرت در فرد ایجاد می­شود و چنان­چه عوامل شخصی نتواند این تمایل را از بین ببرد و موانع موجود در جریان مهاجرت نیز تأثیر بازدارنده­ای اعمال نکند، مهاجرت عینیت می­یابد و فرد حرکت خود را از مبدأ به مقصد آغاز می کند(زنجانی، 1380). البته در مسئله­ مهاجرت، عوامل جاذبه مهم­تر از عوامل دافعه است (ویکس، 1395). همچنین، طبق نظریه محرومیت نسبی، مهاجرت یک رفتار تصادفی نیست، بلکه پاسخی برای رفع محرومیت‌هاست. البته، صرف وجود برخی محرومیت‌ها موجب مهاجرت نمی‌شود. مطابق این نظریه، افراد قبل از اقدام به مهاجرت دو موقعیت را ارزیابی می‌کنند؛ از یک سو موقعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده خود را با دیگران مقایسه می‌کنند و از سوی دیگر، امکانات و وضعیت مبدأ را با مقصد مقایسه و در نتیجه این مقایسه اقدام به مهاجرت می‌نمایند. از این رو، در نتیجه­ احساس محرومیت در یک منطقه و به امید برخورداری از امکانات و مزایای موجود در منطقه دیگر دست به مهاجرت می‌زنند (قاسمی‌اردهایی و همکاران، 1395).

رویکرد تاریخی- ساختاری که ریشه های فکری آن برگرفته از اقتصاد سیاسی مارکسیستی و نظریه نظام جهانی می باشد، مهاجرت را به­عنوان پدیده ای می داند که منحصراً در پاسخ به شرایط ساختاری ایجاد شده در بستر تاریخی، صورت می گیرد(کاستلز و میلر، 2003). در رویکرد نهادی- سیاسی، بر نقش دولت ها و عوامل سیاسی در جریان مهاجرت های بین المللی تأکید می شود. در نهایت، رویکرد نظام های مهاجرتی که رویکرد جدیدی در مطالعات مهاجرتی است تلاش می کند با دیدگاهی جامع و بین رشته ای تمامی ابعاد و سطوح خرد تا کلان تجربه مهاجرتی را مورد تحلیل و بررسی قرار دهد. این رویکرد نشان می دهد که حرکات مهاجرتی معمولاً ناشی از وجود روابط پیشین بین کشورهای فرستنده ودریافت کننده مهاجران برمبنای تجربه استعمار، نفوذ سیاسی، تجارت، سرمایه گذاری، پیوندهای فرهنگی و شبکه های مهاجرتی می باشد(هیوگو 1994؛ مسی و همکاران 1998؛ کاستلز و میلر 2003).

باتوجه به نظریات مطرح شده مدل نظری به­صورت شکل 1 ترسیم می شود. این مدل نشان می­دهد که تمایل و تصمیم به مهاجرت از یک­سو، تحت­تأثیر ارزیابی افراد از مطلوبیت جامعه مبدأ است. از سوی دیگر، باتوجه به گزینشی بودن رفتار مهاجرتی آن، به شدت متأثر از مشخصه های جمعیتی، اقتصادی- اجتماعی افراد است.   

مشخصه های جمعیتی و اقتصادی- اجتماعی

(سن، جنسیت، وضعیت تأهل، تحصیلات، وضعیت اشتغال، مهارت زبان و شبکه اجتماعی)

ارزیابی مطلوبیت جامعه مبدأ

تمایل و تصمیم به مهاجرت

 

 

 

 

 

 

 

                                             

شکل 1: مدل نظری و تحلیلی تحقیق

 

با توجه به مدل نظری، فرضیه­های پژوهش به صورت زیر مطرح می­شود:

  1. تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور در گروه سنی جوان­تر بیشتر است.
  2. تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور در میان مردان بیشتر از زنان می باشد.
  3. تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور در میان افراد مجرد بیشتر از متأهلان است.
  4. افراد غیرشاغل بیشتر از شاغلین تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور دارند.
  5. با افزایش سطح تحصیلات، تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور افزایش یابد.
  6. افرادی که شبکه اجتماعی قوی در خارج از کشور دارند، تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشورشان بیشتر است.
  7. با افزایش سطح مهارت و تسلط به زبان خارجی، تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور افزایش می یابد.
  8. هرچه میزان مطلوبیت جامعه مبدأ کمتر باشد، تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور افزایش می یابد.

روش شناسی پژوهش

داده­های تحقیق با اجرای پیمایش مقطعی و به کمک ابزار پرسشنامه ساخت­یافته در میان 385 نفر از جوانان 29-15ساله در مناطق مختلف شهر تهران که به شیوه نمونه­گیری چندمرحله­ای انتخاب شده بوند، در سال 1396 گردآوری شد. انتخاب مناطق مورد بررسی باتوجه به میزان و سطوح توسعه­یافتگی آنها (صادقی و زنجری 1396) بوده است.  بر این اساس، مناطق شهری 1، 2، 5، 6، 9، 13، 15 و 19 انتخاب و حجم نمونه بر اساس جمعیت جوانان مناطق توزیع گردید. بیشترین تعداد نمونه در منطقه 5 با 87 نفر و کمترین آن در منطقه 9 با 18 نفر بوده است. در هر منطقه دو محله نیز به طور تصادفی انتخاب و تعداد پرسشنامه­های تعیین شده در آن محلّه­ها در درب منازل تکمیل گردید.

متغیر وابسته تحقیق شامل تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور است. تمایل در واقع نشان دهنده­ میل و علاقه­ فرد به مهاجرت است بدون آن­که تصمیم و اقدام جدی صورت گرفته باشد، اما تصمیم به مهاجرت، به معنای تصمیم گیری و برنامه­ریزی برای مهاجرت است. متغیرهای مستقل تحقیق شامل سن، جنسیت، تحصیلات، وضعیت تأهل، وضعیت اشتغال، شبکه اجتماعی در خارج از کشور (اعضای خانواده، فامیل و دوستان)، میزان تسلط به زبان انگلیسی (مهارت در خواندن، نوشتن، صحبت کردن) و شاخص میزان مطلوبیت جامعه مبدأ* می­باشند. در تجزیه و تحلیل داده­ها از آزمون­های رگرسیون لجستیک دووجهی و رگرسیون رتبه­ای در محیط نرم­افزار SPSS استفاده شده است. از رگرسیون لجستیک دووجهی برای بررسی تأثیر متغیرهای مورد بررسی بر داشتن یا نداشتن تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور و از آزمون رگرسیون رتبه­ای برای بررسی تأثیر متغیرهای مستقل بر میزان تمایل به مهاجرت بین­المللی استفاده شده است.

یافته­های پژوهش

نتایج توصیفی

توصیف متغیرهای مستقل تحقیق در جدول 1 ارائه شده است. براین اساس، نیمی از پاسخگویان مرد و نیمی دیگر زن هستند. حدود 57 درصد نمونه در گروه سنی 25-29 سال قرار دارند و میانگین سنی نمونه مورد بررسی 25 سال است. حدود 83 درصد پاسخگویان مجرد و 15 درصد متأهل بودند. سطح تحصیلات 43 درصد نمونه مورد بررسی کارشناسی­ارشد و دکتری و 14 درصد دیپلم وپایین‌تر ‌است. همچنین، وضعیت شغلی افراد به­ترتیب 22 درصد شاغل و 78 درصد غیرشاغل بوده­اند. بعلاوه، از بین افراد مورد بررسی 28 درصد شبکه اجتماعی (خانوادگی و دوستی) در خارج از کشور نداشته، حدود 60 درصد شبکه اجتماعی محدود و 12 درصد شبکه گسترده­ای در خارج از کشور داشته­اند.  

به لحاظ میزان تسلط به زبان خارجی، نتایج نشان می‌دهد که 40 درصد پاسخگویان اصلاً یا کم، 35 درصد تا حدودی و 25 درصد زیاد به یکی از زبان خارجی (عمدتاً انگلیسی) تسلط داشته­اند. شاخص میزان مطلوبیت جامعه مبدأ(ایران) نشان داد که 60 درصد پاسخ‌گویان آن را  کم، 27 درصد متوسط و 13 درصد زیاد ارزیابی کرده­اند.

جدول 1:توصیف متغیرهای مستقل تحقیق

متغیر

درصد

متغیر

درصد

جنس

زن

9/49

وضعیت شغلی

شاغل

6/21

مرد

1/50

غیرشاغل

4/78

سن

(میانگین سنی25 سال)

15-19

7/12

میزان تسلط به زبان خارجی

اصلاً/ کم

3/40

20-24

1/30

متوسط

8/34

25-29

1/57

زیاد

9/24

وضعیت تاهل

مجرد

9/82

شبکه اجتماعی در خارج از کشور

اصلاً

3/28

متأهل

1/15

محدود

7/59

مطلقه

1/2

گسترده

2/12

سطح تحصیلات

زیردیپلم

4/4

میزان مطلوبیت جامعه مبدأ

کم

3/60

دیپلم

6/9

متوسط

0/27

کاردانی/ کارشناسی

6/42

زیاد

7/12

ارشد/ا دکتری

4/34

تعداد نمونه

355

0/100

میزان مطلوبیت جامعه ایران در 11 حوزه/ بُعد شامل وضعیت آموزش و تحصیلات، وضعیت درمان و سلامت، وضعیت اشتغال و بازار کار، وضعیت درآمد و مالی، وضعیت آزادی، وضعیت امنیت، وضعیت قانون­گرایی، وضعیت عدالت و برابری، وضعیت اعتماد اجتماعی، وضعیت ارزش­های اخلاقی و وضعیت حقوق شهروندی در ایران مورد بررسی قرار گرفت که نتایج آن در جدول 2 ارائه شده است. در شاخص ترازشده ارزیابی مثبت به منفی، هرچه نمره از 100 کمتر باشد، بیانگر وضعیت منفی و نامطلوب است و در مقابل هرچه نمره از 100 بالاتر باشد، بیانگر وضعیت مثبت و مطلوب است. بر این اساس، از نظر پاسخگویان بدترین و نامطلوب­ترین وضعیت جامعه ایران در ابعاد اقتصادی آن یعنی اشتغال و بازار کار، درآمد و شرایط مالی می باشد. در مقابل، امنیت و بهداشت و درمان در مقایسه با سایر حوزه­ها وضعیت بهتر و مطلوب­تری دارند.

جدول 2: توزیع درصدی ارزیابی پاسخگویان از میزان مطلوبیت جامعه ایران در ابعاد/ حوزه­های مختلف

میزان مطلوبیت

خیلی کم

کم

تا حدودی

زیاد

خیلی زیاد

نسبت ارزیابی مثبت به منفی در تراز 100

آموزش و تحصیل

6/35

1/36

1/23

2/4

0/1

9/14

بهداشت و در مان

9/24

7/32

9/31

1/9

3/1

1/28

اشتغال و بازار کار

4/64

9/24

1/9

8/0

8/0

4/4

درآمد و شرایط مالی

6/48

2/32

4/17

3/1

5/0

0/8

آزادی

4/43

2/25

5/19

5/7

4/4

4/21

امنیت

6/22

5/19

8/28

7/17

4/11

4/69

قانون­گرایی

0/46

7/31

2/18

1/3

0/1

7/10

عدالت و برابری

9/63

6/23

1/10

0/1

3/1

5/5

اعتماد اجتماعی

5/47

0/34

1/15

6/2

8/0

6/8

ارزش های اخلاقی

8/40

8/33

8/20

9/2

8/1

4/13

حقوق شهروندی

6/48

2/32

3/15

4/3

5/0

8/8

 

تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی

در مورد میزان تمایل به مهاجرت به خارج از کشور نتایج نشان داد که حدود 25 درصد پاسخگویان تمایلی اندک، 22 درصد تا حدودی تمایل و 53 درصد تمایل زیادی به مهاجرت به خارج از کشور داشته‌اند.

میزان تمایل به مهاجرت (به درصد)

تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور (به درصد)

   

نمودار 1: تصمیم و تمایل به مهاجرت بین­المللی جوانان در شهر تهران، 1396

 

در زمینه تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور نمودار 1 نشان می­دهد که 40 درصد پاسخ‌گویان تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور دارند. مناطق مدنظر این دسته از افراد برای مهاجرت بیشتر اروپای غربی و مرکزی (37 درصد)، امریکای شمالی (34 درصد) و اروپای شمالی (11درصد) بوده است. مهم‌ترین دلیل انتخاب مناطق مذکور توسط پاسخگویان شامل جاذبه­های فرهنگی– اجتماعی (36 درصد)، آموزشی (28 درصد) و اقتصادی (20 درصد) بوده است.

نتایج تحلیل‌ دومتغیره

نتایج جدول 3 نشان می‌دهد 56 درصد مردان تمایل زیادی به مهاجرت خارج از کشور دارند، در حالی که 51 درصد زنان تمایل زیادی به مهاجرت دارند. همچنین، 44 درصد مردان در مقایسه با 37 درصد زنان تصمیم به مهاجرت خارج از کشور دارند. به علاوه، نتایج نشان داد که گروه سنی جوانتر (15-19 ساله­ها) بیشتر از سایر گروه­های سنی تمایل و تصمیم مهاجرت خارج از کشور دارند.

براساس نتایج هرچه سطح تحصیلات افراد افزایش یافته، بیشتر تصمیم به مهاجرت خارج از کشور داشته و تمایل زیادی به مهاجرت بین­المللی پیدا کرده­اند. در مورد وضعیت اشتغال، همانطور که انتظار می­رود افراد غیرشاغل بیشتر از افراد شاغل تمایل و تصمیم مهاجرتی به خارج از کشور دارند.

همچنین، نتایج جدول 3 نشان می‌دهد افرادی که تسلّط و مهارت زیادی به زبان خارجی دارند، تمایل و تصمیم مهاجرتی بیشتری دارند. در نهایت، رابطه معناداری بین میزان مطلوبیت جامعه ایران و تصمیم و تمایل به مهاجرت خارج از کشور وجود دارد. افرادی که مطلوبیت جامعه ایران را کم ارزیابی کرده­اند، تمایل و تصمیم مهاجرتی بیشتری دارند. از این رو، هرچه میزان مطلوبیت جامعه مبدأ کمتر باشد، تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور افزایش یابد.

جدول 3: تصمیم و میزان تمایل به مهاجرت به خارج از کشور جوانان برحسب متغیرهای اجتماعی- جمعیتی

متغیرهای جمعیتی

میزان تمایل به مهاجرت

تصمیم مهاجرتی

کم

تا حدودی

زیاد

دارد

ندارد

جنس

زن

5/25

4/23

1/51

6/36

4/63

مرد

4/24

7/19

0/56

9/43

1/56

سطح معناداری

ns

*

سن

15-19

5/24

2/12

3/63

7/44

3/55

20-24

8/19

9/25

3/54

1/39

9/60

25-29

7/27

4/21

9/50

9/39

1/60

سطح معناداری

ns

ns

سطح تحصیلات

دیپلم و زیردیپلم

3/43

8/14

9/50

8/30

2/69

کاردانی/ کارشناسی

6/22

4/27

0/50

3/38

7/61

ارشد / دکتری

6/24

0/18

57.5

2/45

8/54

سطح معناداری

**

*

وضعیت تأهل

مجرد

1/24

6/22

3/53

4/41

6/58

متأهل

8/28

7/19

5/51

8/33

2/66

سطح معناداری

ns

*

وضعیت اشتغال

شاغل

7/33

5/26

8/39

5/26

5/73

غیرشاغل

5/22

2/20

3/57

1/44

9/55

سطح معناداری

*

*

میزان تسلط به زبان خارجی

اصلا/کم

4/27

5/22

9/49

5/30

5/69

تاحدودی

6/27

6/21

7/50

4/42

6/57

زیاد

8/18

8/19

5/61

2/53

8/46

سطح معناداری

*

*

شبکه اجتماعی در خارج از کشور

اصلاً

0/38

3/21

7/40

7/26

7/73

محدود

6/19

9/23

5/56

4/43

6/56

گسترده

3/20

6/11

1/68

3/55

7/44

سطح معناداری

**

**

میزان مطلوبیت جامعه مبدأ

کم

9/12

5/18

5/68

7/50

3/49

متوسط

5/37

8/28

7/33

5/27

5/72

زیاد

1/55

4/20

5/24

4/18

6/81

سطح معناداری

**

**

                   

                نکته: ns غیرمعنی­­دار،  *در سطح 5 درصد، ** در سطح 99 درصد

نتایج تحلیل چندمتغیری

در این بخش از مقاله با استفاده از آزمون­های رگرسیون لجستیک دووجهی و رگرسیون رتبه­ای به بررسی رابطه متغیرهای مورد بررسی با میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور پرداختیم که نتایج آن در جدول 4 ارائه شده است. بر این اساس، وضعیت تأهل، رابطه معناداری با تصمیم و تمایل به مهاجرت خارج از کشور نداشته ­است. در مقابل، سن، جنسیت، میزان تحصیلات، وضعیت اشتغال، تسلط به زبان خارجی، شبکه اجتماعی در خارج از کشور و میزان مطلوبیت جامعه مبدأ رابطه معنی­داری با میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی داشته­اند.

از این رو، مردان جوان بیشتر از زنان جوان تصمیم به مهاجرت به خارج از کشور دارند. تمایل به مهاجرت در گروه سنی زیر 20 سال بیشتر بوده است. همچنین، نتایج بیانگر افزایش تمایل و تصمیم مهاجرتی همراه با افزایش سطح تحصیلات است. نتایج جدول 4 نشان داد که افراد غیرشاغل میزان تمایل و تصمیم مهاجرت‌شان بیشتر از افراد شاغل است. بعلاوه، افرادی که تسلط بیشتری به زبان خارجی دارند، بیشتر تصمیم به مهاجرت خارج از کشور دارند. افرادی که از شبکه گسترده اجتماعی در خارج از کشور برخوردارند، میزان تمایل و تصمیم مهاجرتی بیشتری دارند. در نهایت این که میزان مطلوبیت جامعه مبدأ با تمایل و تصمیم مهاجرتی رابطه منفی و معناداری دارد. متغیرهای مذکور 24 درصد تغییرات میزان تمایل به مهاجرت را تبیین کرده­اند. در این میان، نقش و تأثیر میزان مطلوبیت جامعه مبدأ بیشتر از سایر متغیرها بوده است. در واقع، هرچه میزان میزان مطلوبیت جامعه مبدأ پایین‌تر باشد، میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی افزایش می‌یابد.

جدول 4: نتایج تحلیل چندمتغیری رابطه عوامل اجتماعی­ـ جمعیتی با میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت خارج از کشور  

متغیرها

نتایج رگرسیون رتبه­ای

نتایج رگرسیون لجستیک دووجهی

میزان تمایل به مهاجرت

تصمیم به مهاجرت

Exp)B(

Sig.

Exp)B(

Sig.

جنس

زن (مرجع)

   

 

 

مرد

294/1

048/0

472/1

035/0

سن

15-19 (مرجع)

   

 

 

20-24

689/0

346/0

494/0

113/0

25-29

396/0

024/0

485/0

094/0

وضعیت تاهل

مجرد (مرجع)

   

 

 

مـتأهل

699/0

250/0

953/0

885/0

تحصیلات

دیپلم و پایین (مرجع)

   

 

 

کاردانی/ کارشناسی

017/1

961/0

483/1

358/0

کارشناسی ارشد/دکتری

662/1

036/0

083/2

053/0

وضعیت اشتغال

شاغل (مرجع)

   

 

 

غیرشاغل

706/1

040/0

102/2

015/0

تسلط به زبان­خارجی

اصلا /کم(مرجع)

   

 

 

تاحدودی

817/0

414/0

778/1

052/0

زیاد

044/1

875/0

242/2

011/0

شبکه­اجتماعی در خارج از کشور

اصلا (مرجع)

 

 

 

 

محدود

901/1

048/0

024/2

011/0

گسترده

989/1

007/0

373/2

029/0

میزان مطلوبیت جامعه مبدأ

کم (مرجع)

   

 

 

متوسط

265/0

001/0

411/0

001/0

زیاد

141/0

001/0

261/0

001/0

برازش آزمون

Model fit (x2=87/144     Sig=0/001)

Pearson (x2=489/3     Sig=0/210)

Deviance (x2=474/2     Sig=0/373)

Test of Parallel (x2=20/2   Sig=0/001)

Pseudo R2 (%)= 23/9

X2 Hosmer-Lemeshow = 7/079     Sig.=0/528

 

 

Psedo R2 (%)= 19/4

 

بحث و نتیجه­گیری

در بررسی میزان تمایل و تصمیم جوانان به مهاجرت های بین­المللی و عوامل مؤثر بر آن در شهر تهران مشخص شد که تقریباً نیمی از جوانان تمایل زیادی به مهاجرت بین­المللی دارند و حدود 40 درصد آنها برای این کار تصمیم خود را گرفته­اند. از این رو، پتانسیل مهاجرت به خارج از کشور در میان جوانان بالاست و سهم قابل توجهی از آنها را می­توان مهاجران بالقوه قلمداد کرد. مطابق پژوهش سازمان ملل متحد (2002)، تقریباً نیمی از جوانان منطقه خاورمیانه تمایل دارند تا به خارج از کشور خودشان مهاجرت کنند (گولدستون و همکاران، 1395). تمایل به مهاجرت بخشی از میل‌های کلی فرد در زندگی می باشد؛ به طوری که اگر دیگر میل‌ها اهمیت بیشتری داشته و برآورده شوند ممکن است تمایل به مهاجرت به حاشیه رانده شود. در غیر این صورت، مهاجرت بر ماندن ترجیح داده شده و در صورت داشتن توانایی به مهاجرت، مهاجرت واقعی رخ می‌دهد (همو،2014). امروزه، به دلیل پیشرفت تکنولوژی و گسترش وسایل ارتباط جمعی، کوتاه شدن مسافت‌های مهاجرتی و افزایش نهادهای تسهیل‌کنندۀ مهاجرت (همچون شبکه‌های قاچاق مهاجر، آژانس‌های استخدام نیروی کار و ازدواج‌های فرامرزی) جوانان بیشتر در معرض مفهوم مهاجرت قرار دارند (تیمرمن و همکاران، 2014).

همچنین، نتایج مطالعه نشان داد که اروپای غربی و امریکای شمالی از مقاصد عمده مهاجرتی جوانان است. بیشترین و مهمترین انگیزه برای مهاجرت به این کشورها مربوط به جاذبه­های اجتماعی و فرهنگی (36 درصد) است. پس از آن نیز دلایل و جاذبه­های آموزشی و تحصیلی (28 درصد) به­عنوان مهمترین دلایل مهاجرت محسوب می­شوند. در نهایت، حدود یک پنجم افراد به عوامل و جاذبه­های اقتصادی اشاره داشتند. از این رو، انگیزه عمده مهاجرت بین­المللی جوانان دستیابی به فرصت­های اجتماعی، شغلی و تحصیلی مناسب­تر است.

نتایج تحلیل چندمتغیره بیانگر تأیید همه فرضیه­های پژوهش به غیر از رابطه وضعیت تأهل و تمایل به مهاجرت است. در این پژوهش، تفاوت معنی­داری بین مجردها و متأهلان و تمایل و تصمیم به مهاجرت بین المللی به دست نیامد. در مقابل سایر متغیرها نظیر سن، جنسیت، میزان تحصیلات، وضعیت اشتغال، تسلط به زبان خارجی، شبکه اجتماعی در خارج از کشور، و میزان مطلوبیت جامعه مبدأ رابطه معنی­داری با میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی داشتند. تمایل به مهاجرت در گروه سنی زیر 20 سال بیشتر بوده است. در واقع، متولدان دهه 1370 به بعد تمایل و تصمیم مهاجرتی­شان به خارج از کشور بالاتر از دهه شصتی­ها می باشد. همچنین، نتایج نشان داد که مردان بیشتر از زنان تصمیم و تمایل به مهاجرت های بین المللی دارند. پژوهش‏های جامعه‏شناسی در این زمینه نشان می‏دهند که جنسیت به‌طور اساسی روابط و ساختارهای اجتماعی را که بر علل و پیامدهای مهاجرت تأثیر می‏گذارد، تحت­تأثیر قرار می‏دهد (کیورن و همکاران 2006؛ کینگ 2012). جنسیت به‌عنوان سازه­ای اجتماعی­ـ فرهنگی، نقش پررنگی در مهاجرت ایفا می کند. جنسیت، نقش‌ها، روابط و نابرابری‌های جنسیتی، مسیرها و سازماندهی جریان مهاجرتی را شکل می دهد، افراد را به مهاجرت تشویق و یا از آن بازمی‌دارد و پیامدها و تبعات مهاجرت در مبدأ و مقصد را تحت­تأثیر قرار می‌دهد(جولی و ریوس، 2005). از این رو، هر نقطه از فرایند مهاجرت، حتی تمایل و تصمیم بدان، نیز جنسیت­محور[13] است.

نتایج بیانگر افزایش میزان تمایل و تصمیم مهاجرتی با افزایش سطح تحصیلات است. این الگو بوضوح «گزینشی» بودن جریان مهاجرت بین­المللی از ایران را نشان می­دهد؛ بدین معناکه گزینه مهاجرت را معمولاً نه هر کسی، بلکه افراد با ویژگی های معین (با سطح تحصیلات بالاتر) گزینش و انتخاب می­کنند (ویکس، 1395). با توجه به امکان اخذ پذیرش، استفاده از بورس‌های تحصیلی و ادامه تحصیل بدون پرداخت هزینه در دوره‌های تحصیلات تکمیلی در خارج از کشور این نتیجه قابل تبیین است. از طرف دیگر، دانشجویان دوره‌های تکمیلی آمادگی بیشتری برای انجام پژوهش دارند و با توجه به فراهم بودن این زمینه در دانشگاه‌های خارج از کشور و تخصیص بودجه‌های کلان به بخش تحقیقات در این دانشگاه‌ها، آنها بیشتر جذب کشورهای دیگر می‌شوند (حکیم زاده و همکاران، 1392).

نتایج مطالعه نشان داد افراد غیرشاغل تمایل و تصمیم مهاجرت‌شان بیشتر است. در واقع، سرمایه‌گذاری برای ایجاد فرصت­های شغلی در کشور به اندازه کافی انجام نگرفته و نرخ بیکاری افزایش یافته است. در چنـین حـالتی افـراد جهـت دسترسی به فرصت‌های شغلی به ناچار تصمیم به مهاجرت می‌گیرند (پایتختی­اسکویی و طبقچی اکبری، 1394). از این رو، یکی از پیامدهای نرخ­های بالای بیکاری در سال های اخیر خروج سرمایه انسانی از کشور است. این دسته از مهاجران به طور خاص و مشخص با هدف رسیدن به فرصت­های شغلی و وضعیت اقتصادی بهتـر اقدام به مهاجرت از کشور می‌کننـد.

مهارت و تسلط به زبان خارجی، به طور معنی داری بر تصمیم به مهاجرت اثرگذار بوده است. افرادی که از این مهارت برخوردارند، بیشتر تصمیم و برنامه دارند که به خارج از کشور مهاجرت کنند. بعلاوه، نتایج نشان داد که شبکه مهاجرتی فراملی ایرانی­ها در خارج از کشور، اثری قوی بر میل و تصمیم مهاجرتی دارد. روابط قوی­تر و متعدد نقش مهم­تری را در اعمال فشار اجتماعی نسبت به روابط ضعیف­تر دارند و شبکه‏های متراکم و همگن بر اعضای خود فشار بیشتری برای پیروی از الگوهای هنجاری و رفتاری وارد می‏کنند (کلمن1988). در روابط قوی، نزدیکی عاطفی بیشتری نسبت به روابط ضعیف مشاهده می‏شود که این امر خود سبب افزایش قدرت و سلطه این روابط می­شود. از این رو، روابط قوی­تر نقش بیشتری را نسبت به روابط ضعیف­تر برای اتخاذ تصمیم­های مهاجرتی ایفا می‏کنند. بر اساس یافته‌ها، وجود اعضای خانواده، فامیل و دوستان در کشورهای مقصد می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای نه تنها در میل به مهاجرت، بلکه در تصمیم­گیری و برنامه­ریزی برای مهاجرت داشته باشد. آنها با ارائه ـ آگاهانه یا ناآگاهانه ـ تصویری ایده‌آل از کشورهای مقصد یا تشویق نزدیکان خود به مهاجرت، تمایل به مهاجرت را افزایش می­دهند.

در نهایت، مهمترین متغیر اثرگذار بر میزان تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی، ارزیابی میزان مطلوبیت جامعه مبدأ می باشد. نتایج نشان داد که بخش قابل توجهی از جوانان جامعه مبدأ را به ویژه به لحاظ اقتصادی نامطلوب می­دانند. این وضعیت تمایل و تمنای رفتن را در میان جوانان افزایش داده است. بر اساس نتایج تحلیل چندمتغیره، میزان مطلوبیت جامعه مبدأ با تمایل و تصمیم مهاجرت رابطه معکوس و معنی­داری دارد؛ بدین معنا که هرچه میزان مطلوبیت جامعه مبدأ پایین‌تر باشد، تمایل و تصمیم به مهاجرت بین­المللی افزایش می‌یابد. از این رو، همان طور که وان­دالن و هنکنس[14](2008) بیان کرده­اند عدم رضایت اجتماعی نقش تعیین­کننده­ای نه تنها در تمایلات مهاجرتی، بلکه در مهاجرت واقعی دارد.

بدین ترتیب، جوانان سهم قابل توجهی در جریانات مهاجرت­ بین­المللی از ایران داشته اند و این سهم رد به افزایش است که بی تردید، این وضعیت کشور را با فرصت­ها و چالش­های متعددی مواجه خواهد ساخت. تمایل و تصمیم حدود نیمی از جوانان مورد بررسی برای مهاجرت از کشور، یک مسئله اجتماعی است- هرچند تمام کسانی که تمایل به مهاجرت دارند، نمی­توانند مهاجرت کنند یا به بیان دیگر، امکان مهاجرت ندارد. آنهایی که نتوانند مهاجرت کنند نیز گروهی ناراضی و مأیوس از شرایط خواهند شد. نکته مهم و مرتبط با این مسئله، این است که افراد نه تنها مطابق مشخصه‌های فردی، بلکه براساس الزامات شرایط زندگی و ساختار اجتماعی جوامع مبدأ و مقصد تصمیم به مهاجرت می­گیرند. از این رو، مهاجرت بین­المللی، فرایندی پویا و برخاسته از شرایط درحال تغییر اجتماعی است. در این زمینه، همان طور که نتایج پژوهش نشان داد شرایط نامطلوب جامعه مبدأ که در نظریه های مهاجرت به «عوامل دافعه مبدأ» معروف هستند، نقش پررنگی در افزایش تمایلات و تصمیمات مهاجرتی به خارج از کشور دارند. امید اجتماعی، بهبود شرایط اقتصادی، عدالت اجتماعی و آزادی سیاسی در کشور می­تواند زمینه­ساز کاهش مهاجرت های بین­المللی جوانان از ایران باشد و حتی شرایطی مطلوب برای بازگشت جوانان نخبه به کشور فراهم نماید.   

 

  • منابع

    • ابراهیمی، یزدان. (1381). «بررسی عوامل اقتصادی مؤثر بر تمایل دانشجویان رشته‌های برق و کامپیوتر به مهاجرت». فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی. 8 (1): 75 -۹۶.
    • پایتختی ­اسکویی، سیدعلی و طبقچی­اکبری، لاله.  (1394). «بررسی رابطه بین نرخ باسوادی و مهاجرت در ایران». مطالعات جامعه‌شناسی. شماره 26، صص 73-83.
    • تودارو، مایکل. (1367). مهاجرت داخلی در کشورهای در حال توسعه. مصطفی سرمدی و پروین رئیسی فرد. تهران: انتشارات موسسه کار و رفاه اجتماعی
    • جواهری، فاطمه و سراج‌زاده، سیدحسین. (1384). «جلای وطن: بررسی عوامل موثر بر گرایش دانشجویان به مهاجرت خارج از کشور». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه خوارزمی). دوره 13، شماره 50-51، صص 53-88.
    • حکیم­زاده، رضوان؛ طلایی، ابراهیم و جوانک، ماندانا. (1392). «تاثیر عوامل آموزشی، اجتماعی و فرهنگی بر تمایل به مهاجرت از کشور در دانشجویان دانشگاه تهران». فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی. شماره 69، صص 81-102.
    • خواجه ­نوری، بیژن و سروش، مریم. (1385). «بررسی عوامل موثر بر نگرش جوانان به مهاجرت از کشور (نمونه مورد مطالعه: جوانان شهر شیراز)». فصلنامه علوم اجتماعی( دانشگاه فردوسی مشهد). شماره 7، صص: 47-81.
    • ذکایی، محمد سعید. (1385). «جوانان، جهانی شدن و مهاجرت های بین المللی: پژوهشی در میان نخبگان جوان». مجله جامعه شناسی ایران. دوره 7، شماره 2، صص 41-75.
    • زارع، سعید و هاشمی، سیده حکیمه. (1394). «بررسی رابطه انواع دینداری دانشجویان و گرایش آنان به مهاجرت خارج از کشور(دانشجویان کلیه مقاطع دانشگاه علامه طباطبایی)». جامعه پژوهی فرهنگی. سال 6، شماره 3، صص 53-80.
    • زنجانی، حبیب الله. (1380). مهاجرت. تهران: انتشارات سمت
    • صادقی،  رسول و زنجری، نسیبه. (1396). «الگوی فضایی نابرابری توسعه در مناطق 22گانه کلان‌شهر تهران». فصلنامه رفاه اجتماعی. سال 17، شماره 66، صص: 149-184.
    • صادقی، رسول؛ عباسی‏شوازی، محمدجلال و محمودیانی، سراج‏الدین. (1394). «تورم جوانی جمعیت در ایران: خلأهای تحقیقاتی و الزامات سیاستی». نامه جمعیت­شناسی ایران. دوره 10، شماره 19 (بهار و تابستان)، صص 43-9.
    • علاء­الدینی، فرشید؛ فاطمی، رزیتا؛ رنجبران جهرمی، هومن؛ فیض زاده، علی؛ اردلان، علی؛ حسین پور، احمدرضا؛ اصغری رودسری، الهام؛ اسکندری، شروین؛ توکلی، حمیدرضا و میرزاصادقی، علی‌رضا. (1384). «میزان تمایل به مهاجرت و علل آن در بین پزشکان ایرانی». مجله پژوهشی حکیم. دوره 8، شماره 3، صص 9-15.
    • فروتن، یعقوب و شیخ، مرتضی. (1396). «بررسی گرایش دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد به مهاجرت بین‌المللی». جامعه شناسی نهادهای اجتماعی. سال 4، شماره 10، صص 61-79.
    • قاسمی­اردهائی، علی؛ رستمی، نیره و شیری، محمد. (1395). «عوامل مؤثر بر گرایش به مهاجرت به شهر جوانان روستایی شهرستان اهر». فصلنامه فضای جغرافیایی. سال 16،  شماره 53، صص 173-192.
    • لوکاس، دیوید و میر، پاول. (1381). درآمدی بر مطالعات جمعیتی. حسین محمودیان. تهران: انتشارات دانشگاه تهران
    • محسنی­تبریزی، علی­رضا و عدل، ماندانا. (1386). «بررسی علل روان‌شناختی اجتماعی مؤثر بر تمایل اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران». نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران. شماره 4، صص 70-98.
    • مقدس، علی­اصغر و شرفی، زکیه. (1388). «بررسی عوامل برانگیزنده‌ گرایش به مهاجرت های بین‌المللی جوانان 18-30 ساله شهرهای شیراز و ارسنجان». مجله جامعه شناسی ایران. دوره 10، شماره 1، صص 162-190.
    • موحد، مجید و نیازی، صغری. (1387). «رابطه میان گرایش دانشجویان دختر به مهاجرت خارج از کشور با ویژگی‌های فرهنگی آنان». پژوهش زنان. دوره 6، شماره 1، صص 29-54.
    • ویکس، جان. (1395). جمعیت: مقدمه­ای بر مفاهیم و موضوعات. الهه میرزایی. موسسه مطالعات و مدیریت جامع و تخصصی کشور.
      • Adsera, A, and Tienda, M.  (2012). Comparative Perspective on International Migration and Child Well-being”. The Annals of American Academy of Political and Social Science, 263, Pp. 6-15.
      • Carling, J., and Collins, F. L. (2017). Aspiration, desire and the drivers of migration”.Journal of Ethnic and Migration Studies, 44 (6):909-926.
      • Castles, S and Miller, M. (2003). The Age of Migration. 3nd edition, MacMillan, London
      • Coleman, D. (2006). Immigration and Ethnic Change in Low Fertility Countries: A Third Demographic Transition”.Population and Development Review, 32(3):401-446.
      • Coleman, J.S. (1988). Social Capital in the Creation of Human Capital”. American Journal of Sociology 94, Pp. 95-120.
      • Curran, S. R., Shafer, S.; Donato, K. M. and Garip, F. (2006). Mapping Gender and Migration in Sociological Scholarship: Is It Segregation or Integration?”. International Migration Review 40(1): 199-223.
      • Hugo, G. (1994). Migration and family. Vienna: United Nations
      • IOM. (2018). World Migration Report 2018. International Organization for Migration
      • Jolly, S. and Reeves, H. (2005). Gender and Migration: Overview Report. Institute of Development Studies
      • King, R. (2012). Theories and Typologies of Migration:An Overview and a Primer, Working Papersin International Migration and Ethnic Relations”.Malmö Institute for Studies of Migration, Diversity and Welfare (MIM) Malmö University, 3/12.
      • Massey, D. S., J. Arago, G. Hugo, K. Kouaouci, A. Pellegrino, and Taylor, J. E. (1998).World in Motion: Understanding International Migration at the End of the Millennium, Oxford: Oxford University Press 
      • Massey, D. S., J. Arago, G. Hugo, K. Kouaouci, A. Pellegrino, and Taylor, J. E. (1993). Theories of International Migration: A Review and Appraisal. Population and Development Review, 1(3): 431-466.
      • Rindfuss, R. (1991). The Young Adult Years: Diversity, Structural Change and Fertility”.Demography, 28(4): 493–512.
      • Strielkowski, W. and Bilan, Y. (2016). Migration Aspirations and Decisions: A Comparative Study of Turkey and Ukraine”. Intellectual Economy (10), pp. 18-27.
      • Timmerman, C. h., K. Hemmerchts, and De Clerck, H. M. (2014).The Relevance of a Culture of Migration in Understanding Migration Aspirations in Contemporary Turkey. Turkish Studies, 15(3): 496-518.
      • UNICEF. (2014). Migration and Youth: Challenges and Opportunities. UNICEF and Global Migration Group.
      • Van Dalen, H., & Henkens, K. (2008). Emigration intentions: Mere words or true plans?Explaining International Migration Intentions and Behavior (Discussion Paper)”.Tilburg University, Center for Economic Research