تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و سرمایه روانشناختی به عنوان پیش‌بین موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه مدیریت ورزشی، دانشگاه پیام نور،ایران(نویسنده مسئول)E-mail: Mferdowsi1359@gmail.com

2 استادیار، گروه مشاوره، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

3 استادیار،گروه روانشناسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

چکیده

ویژگی­های روانشناختی، از مهم ترین شاخص­های تعیین موفقیت ورزشی است. پژوهش­های متعددی به نقش متغیرهای روانشناختی از جمله تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و سرمایه روانشناختی در پیش­بینی موفیت ورزشی ورزشکاران پرداخته است. هدف پژوهش حاضر، تعیین نقش تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و ابعاد سرمایه روانشناختی (خودکارآمدی، امیدواری، خوشبینی  و تاب­آوری) در پیش­بینی موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ای می­باشد. جامعه پژوهش حاضر شامل کلیه ورزشکاران حرفه­ای رشته­های مختلف ورزشی در سطح استان خوزستان در سال 1397 می­باشد که نمونه­ای شامل 240 ورزشکار حرفه­ای به روش نمونه­گیری هدفمند (120 موفق و 120 ناموفق) در پژوهش حاضر شرکت یافتند. از شرکت­کنندگان خواسته شد که به پرسشنامه «تعارض کار – خانواده» کاریکسی (2003)، «مقیاس استرس ادراک شده» کوهن و همکاران (1983) و پرسشنامه «سرمایه  روانشناختی» لوتانز و همکاران (2007) پاسخ دهند. فرضیه­های پژوهش با استفاده از روش تحلیل ممیز همزمان و گام به گام مورد آزمون قرار گرفت. نتایج به­دست آمده با روش تحلیل ممیز همزمان، فرضیه پژوهش مبنی بر پیش­بینی موفقیت و شکست ورزشی بر اساس تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و ابعاد سرمایه روانشناختی (خودکارآمدی، امیدواری، خوشبینی  و تاب­آوری) را تأیید کرد (ضریب پیش­بینی برابر 717/0). همچنین، نتایج تحلیل تمیز با روش گام به گام نشان داد که متغیرهای خوشبینی، خودکارآمدی، امیدواری، تعارض کار- خانواده و تاب­آوری قوی­ترین پیش­بین­‌های موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ای هستند (ضریب پیش­بینی برابر 719/0).
بر اساس یافته­های به دست آمده می­توان نتیجه گرفت که وضعیت خانوادگی، استرس ادراک شده و سرمایه روانشناختی فرد نقش مهمی در موفقیت ورزشی ورزشکاران دارد. لذا جهت موفقیت ورزشی و افزایش سرمایه روانشناختی پیشنهاد می گردد که ورزشکاران به یادگیری مهارت های کنترل استرس حین تمرین بپردازند و آگاهی خانواده ها از ورزش قهرمانی ارتقا یابد.

کلیدواژه‌ها


تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و سرمایه روانشناختی به عنوان پیش­بین موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ ای 

محمدحسن فردوسی[1] 

امین کرایی[2]

فاطمه سادات مرعشیان[3]

 

تاریخ دریافت مقاله: 28/25/1398

                                                                                 تاریخ پذیرش مقاله:17/6/1398

 

 

مقدمه

یکی از ابعاد ورزش که می­تواند انگیزه­های مناسبی برای ورزش کردن در افراد جامعه به ویژه جوانان ایجاد کند، ورزش قهرمانی است. کسب عنوان در رویدادهای ورزشی بزرگ(اعم از ملی و بین­المللی) که درکانون توجه بسیاری از کشورها قرار دارد می­تواند شر ایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی یک جامعه را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، بسیاری از کشورها در تلاش اند تا با برنامه­ریزی، ورزشکارانی را آماده و روانة مسابقات کنند که موفقیت آن­ها را در رویدادهای بزرگ تضمین کنند(سجادی، 1390: 1). عملکرد و موفقیت ورزشی به میزان زیادی تحت تاثیر عوامل استرس­زای معمول ورزشی مثل ارتکاب خطای روانی یا بدنی، تحمل درد، مشاهده تقلب یا موفقیت رقیب، دریافت جریمه از سوی داور و توبیخ توسط مربی قرار دارد(سانی اوگلو[4]، 2017: 289). بررسی و شناخت شاخص­های مهم روانی ورزشکاران جوان و تعیین مقادیر اضطراب، مهارت­ها و توانمندی­ها می­تواند راهنمای خوبی برای مربیان، خانواده و والدین ورزشکاران و خود ورزشکار باشد تا از هدر رفتن انرژی و استعداد ورزشکار در رشته ورزشی که در آن توانایی پیشرفت ندارد، جلوگیری شود(فرزی،1392: 75). از یک طرف، یافته­های پژوهشی مختلف نشان داده­اند که بین ویژگی­های شخصیت هیجانی، استرس ادراک شده و اضطراب با فشار خون بالا رابطه وجود دارد(کاکاوند، 1395: 275) و از طرف دیگر، مجموعه این عوامل باعث افت عملکرد بویژه در سطح ورزش قهرمانی می­گردد. لذا ورزشکارانی می­توانند به موفقیت دست یابند که در کنار آمادگی جسمانی، از آمادگی روانی خوبی برخوردار باشند(میکوگولاری[5]، 2017: 2312). نتایج تحقیقات انجام شده بر روی ورزشکاران نخبه و المپیکی نیز مؤید این مطلب است که تمرینات آمادگی روانی جزء لاینفک برنامه­های تمرینی این ورزشکاران برای کاهش استرس  و فشار روانی را تشکیل می­دهد(اصفهانی،1391: 117). گولد و همکاران[6](2014: 39) در بررسی ویژگی­های مربیان و ورزشکاران المپیکی گزارش کردند افرادی که حین تمرین، مهارت­های روانی را آموخته­اند،  از لحاظ ویژگی­های رفتاری و عملکرد ورزشی در سطح مطلوب­تری در مقایسه با سایر ورزشکاران بودند. برخورداری از ویژگی­های رفتاری مثبت از قبیل توانایی کنترل تنش­ها و هیجانات منفی در رویدادهای حساس، دارا بودن سطح انگیزش مطلوب و همچنین اعتماد به نفس بالا از مهمترین عوامل مؤثر بر موفقیت ورزشکاران در رویدادهای حساس می­باشد. احدی(1394: 11) معتقد است عوامل تنش‌زای شغلی و سازمانی بیشترین تأثیر را در ایجاد استرس بر مربیان دارند و دو عامل استرس‌زای شغلی و سازمانی با یکدیگر دارای رابطه مثبت و معنی­دار هستند و موجب کاهش موفقیت ورزشی می­گردند. جمالی(1394: 815) در تحقیقی بر روی داوران لیگ برتر فوتبال نتیجه‌ گرفت که عوامل استرس­زا در ارتباط مستقیم با تحلیل‌‌رفتگی شغلی آنهاست و تأثیر زیادی بر کاهش عملکرد داوری دارد. یکی دیگر از سازه­های روانشناختی موثر بر رفتار و موفقیت ورزشی، تعارض کار- خانواده است. از آنجا که فعالیت در سطوح قهرمانی به صورت سازمان یافته است، لذا ورزش قهرمانی به عنوان یک شغل، کار و صنعت قلمداد می­شود که برای نیل به اهداف ورزشی باید بین آنها هماهنگی و توازن لازم برقرار نمود(رضایی صوفی، 1396: 87). ژنگ[7](2018: 22) معتقد است که تعارض کار- خانواده به واسطه ناهماهنگی و ناسازگاری پدید آمده بین تقاضاهای کاری با تقاضاهای خانواده یا زندگی خانوادگی ایجاد می شود. از دیدگاه وی، این پدیده زمانی رخ می­دهد که انتظارات، توقعات و محدودیت­های زمانی وابسته به زندگی حرفه­ای و شخصی یک فرد با هم سازگاری نداشته باشند که در این صورت اداره کردن این دو سخت و دشوار می­شود. نتایج حاصل از پژوهش حسینی نیا(1394: 48) نشان داد حمایت اجتماعی خانواده و مربی با میانجیگری تعارض کار-خانواده می­تواند بر فرسودگی شغلی کارکنان و ورزشکاران تأثیر داشته باشد و به منظور جلوگیری از عوارض فرسودگی شغلی باید در جهت افزایش میزان حمایت­های سرپرست و خانواده و کاهش تعارض کار-خانواده گام برداشت. در واقع، آسودگی خیال ورزشکار از حمایت معنوی خانواده موجب بروز استعداد و عملکرد بهتر در محیط رقابتی می­گردد. عرفانی(1396: 22) در پژوهشی در بین ورزشکاران بخش قهرمانی استان همدان پیشنهاد داد به منظور کاهش تعارضات کار- خانواده، راهکارهایی از جمله تمرین مهارت­های روانی و ارتقای آگاهی خانواده از ورزش قهرمانی باعث بهبود عملکرد ورزشکاران می­گردد و ورزشکاران کمتر دچار مشکلات خانوادگی می گردند. عسکریان و همکاران(1394: 39) معتقد هستند که بهبود توزیع درآمد و شاخص سلامت(امید به زندگی)، ضمن کاهش تعارضات درون خانواده در بهبود عملکرد ورزش قهرمانی موثر است و فقدان اضطراب و وجود آرامش فردی و خانوادگی موجب گرایش مردم به ورزش و به تبع آن ورزش قهرمانی می­گردد.

همان طور که در مطالب فوق اشاره گردید موفقیت یک ورزشکار به ویژه در سطح قهرمانی، علاوه بر داشتن سلامت روان و هماهنگی کار- خانواده، به برخورداری از حس اعتماد به نفس یا به عبارتی سرمایه روانشناختی بستگی دارد که  منعکس کننده دیدگاه شخصی خود فرد یا همان حس اعتماد فرد به خودش می­باشد (یلدیز[8]، 2018: 102) از این رو، سرمایه روانشناختی را می­توان به عنوان حس یا دیدگاه فرد در مورد توانایی­اش در استفاده موفقیت آمیز از سرمایه مالی، انسانی و اجتماعی که با خود دارد تلقی نمود(لی[9]، 2017: 897). نتایج پژوهش بی غرض (1395: 139) نشان داد که وضعیت سرمایةروانشناختی در بین بازیکنان فوتبال لیگ در حد متوسط می باشد. همچنین مربی به صورت مستقیم و غیرمستقیم از طریق سرمایة اجتماعی بر روی سرمایة روانشناختی بازیکنان تأثیرگذار است و می­تواند وضعیت سرمایة روانشناختی را بهبود بخشد و عملکرد بهتری را از تیم مشاهده کند. همچنین بهات[10] (2017: 300) طی پژوهشی بر روی مربیان ورزشی دریافت که بین سرمایه روانشناختی و موفقیت ورزشی همبستگی مثبت وجود دارد، ولی بین مربیان زن ومرد تفاوت معناداری مشاهده نگردید. نتایج مطالعات لوتانز[11](2017: 1) نشان می­دهد که توسعه توانایی­های روانی مثبت ذهنی فرد از جمله سرمایه روانشناختی باعث افزایش رضایت شغلی و همچنین بهبود عملکرد شغلی می­گردد. نتایج پژوهش ابوالمعالی(82:1397)  نیز حاکی از این بود که تفاوت در دو بعد از سرمایه روان­شناختی، یعنی تاب‌­آوری و خودکارآمدی در بین زنان ورزشکار یوگا و غیرورزشکار معنادار بود، اما تفاوت خوش­بینی و امید در دو گروه معنادار نبود. دیرمانچی(150:2019) در پژوهشی به مقایسه ابعاد توانمندسازی روانشناختی در معلولان ورزشکار و غیرورزشکار مبتلا به ضایعه نخاعی پرداخت. یافته­های این پژوهش نشان داد بین تاب­آوری و خودکارآمدی با ورزش رابطه معنادار وجود دارد و می­توان ورزش را به عنوان راهی برای ارتقای تاب­آوری و خودکارآمدی در افراد با ضایعه نخاعی پیشنهاد کرد.

در حوزة روا­ن­شناسی ورزش، پژوهش­های معدودی در زمینه ورزش قهرمانی صورت گرفته است. برای اینکه جامعه ورزش دارای قهرمانانی باشد که در عرصه ملی و بین­المللی برای کشورمان افتخارآفرین باشند باید به سرمایه­گذاری در این حیطه بپردازیم. عوامل زیادی در معرفی، ظهور، پرورش و تربیت قهرمانان ورزشی دخالت دارند که تحقیقات اندکی در این زمینه صورت گرفته است. همچنین به منظور مدیریت علمی و حرفه­ای ورزش کشور شناسایی عوامل روان­شناختی تأثیر­گذار بر رفتار و موفقیت ورزشی ضروری به شمار می آید. موفقیت ورزشی نیز که هدف اصلی ورزش­های قهرمانی است، ضرورت این پژوهش را نمایان می­کند، زیرا به نظر می­رسد برای کسب موفقیت ورزشی بررسی متغیرهای تأثیرگذار بر عملکرد ورزشکار از اهمیت زیادی برخوردار است. لذا سوالات کلی این پژوهش عبارت اند از:

  • آیا تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و سرمایه روانشناختی (خودکارآمدی، امیدواری، خوشبینی و تاب­آوری) موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ای را پیش‌بینی می­کنند؟
  • بهترین پیش­بین های موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ای کدام اند؟

روش شناسی پژوهش

روش پژوهش حاضر، همبستگی از نوع تحلیل ممیز است و با هدف پیش‌بینی عضویت گروهی (موفقیت و شکست) و دستیابی به معادله ممیز طراحی شده است. جامعه­ آماری پژوهش شامل کلیه ورزشکاران حرفه ای رشته­های ورزشی مختلف در سطح استان خوزستان در سال 1397 بود که دو گروه نمونه داشت: نمونه اول شامل ورزشکاران موفقی (120 نفر) که دارای کسب حداقل مقام­های اول تا سومی سطح ملی، منطقه­ای و بین­المللی بودند که با بررسی سوابق و عملکردهای آنها از طریق هیئت­های ورزشی استان انتخاب شداند- برای انتخاب این افراد از نمونه­گیری هدفمند استفاده شد. نمونه دوم شامل ورزشکاران ناموفقی (120 نفر) که علیرغم فعالیت در سطح قهرمانی تا کنون به هیچ یک از مقام­های اول تا سومی سطوح فوق دست نیافته­اند. به منظور جمع آوری اطلاعات مورد نظر و سنجش متغیرهای تحقیق، از پرسشنامه استفاده شده است. بـرای ارزیــابی تعارض کار- خانواده از پرسشنامه 12 سوالی «تعارض کار- خانواده» کاریکسی[12] (2003، به نقل از هاشمی و تقی پور، 2009)( 87/0= α)، برای سنجش استرس ادراک شده از پرسشنامه 14 سوالی «مقیاس استرس ادراک شده» کوهن و همکاران (1983؛ به نقل از انیسی، 1390: 22) (76/0=α) و برای ارزیابی سرمایه روانشناختی از پرسشنامه 24 ماده­ای «سرمایه روانشناختی» (لوتانز، یوسف و کارولین [13]، 2007: 548) (89/0=α) استفاده شد. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه ها توسط 10 نفر از اساتید رشته مدیریت ورزشی و روانشناسی تایید گردید. برای تحلیل آماری از روش‌های آمار توصیفی شامل میانگین و انحراف استاندارد استفاده شد. همچنین برای دستیابی به تفاوت‌های گروهی و پیش‌بینی عضویت گروهی و دستیابی به معادله ممیز، روش آماری تحلیل ممیز[14] و گام به گام[15]به کار گرفته شد.

یافته‌های پژوهش

میانگین و انحراف استاندارد سن شرکت‌کنندگان گروه ناموفق به ترتیب برابر 55/26 و 12/3 سال و گروه موفق به ترتیب برابر 28/25 و 12/3 بود. همچنین، میانگین و انحراف استاندارد مدت زمان اشتغال به ورزش حرفه­ای شرکت‌کنندگان گروه ناموفق به ترتیب برابر 23/10 و 69/3 و گروه موفق به ترتیب برابر 55/9 و 72/2 و دامنه تحصیلات شرکت‌کنندگان هر دو گروه نیز از مدرک تحصیلی دیپلم تا کارشناسی ارشد بود. همچنین، تعداد 25 نفر از گروه ناموفق و 31 نفر از گروه موفق، ورزشکار زن و بقیه ورزشکار مرد بودند. در پژوهش حاضر ضریب پایایی پرسشنامه تعارض کار – خانواده با روش آلفای کرونباخ برابر 82/0، پایایی مقیاس استرس ادراک شده برابر با 73/0 و پایایی پرسشنامه سرمایه روانشناختی برای خرده­مقیاس­های خودکارآمدی، امیدواری، خوش­بینی و تاب­آوری به ترتیب برابر 81/0، 80/0،  76/0 و 88/0 به دست آمد.

جدول 1 اطلاعات مربوط به میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای پیش‌بین برای ورزشکاران موفق و ناموفق را نشان می‌دهد. همانگونه که ملاحظه می‌شود، در تعارض کار- خانواده میانگین افراد ناموفق بیشتر از افراد موفق، در استرس ادراک شده تفاوت فاحشی بین دو گروه وجود ندارد و در سرمایه­ روانشناختی (خودکارآمدی، امیدواری، خوشبینی  و تاب­آوری) میانگین افراد موفق بیشتر از افراد ناموفق است.

جدول 1: میانگین و انحراف استاندارد نمره‌های دو گروه ورزشکاران موفق و ناموفق در متغیرهای پیش‌بین

متغیرهای پیش‌بین

ورزشکاران موفق

ورزشکاران ناموفق

میانگین

انحراف استاندارد

میانگین

انحراف استاندارد

تعارض کار – خانواده

15/10

85/2

58/13

24/3

استرس ادراک شده

1/28

79/6

83/28

98/17

مؤلفه­ خودکارآمدی

88/26

91/3

55/22

97/3

مؤلفه­ امیدواری

65/27

36/4

17/23

09/4

مؤلفه­ خوشبینی

43/29

13/4

71/24

26/4

مؤلفه­ تاب­آوری

01/26

09/4

72/22

92/3

جدول 2 خلاصه اطلاعات مربوط به تابع ممیز متغیرهای پیش‌بین به‌صورت تفکیکی را نشان می‌دهد. همان‌گونه که می بینیم - هم در تحلیل ممیز به روش همزمان و هم روش گام‌به‌گام- با توجه به مقدار لامبدای کوچک و مقدار مجذور کای بالا و سطح معنی‌داری 05/0P<، تابع ممیز به دست آمده از قدرت تشخیصی خوبی برای تبیین واریانس متغیر وابسته یعنی عضویت گروهی (در دو سطح موفق و ناموفق) برخوردار است. بنابراین، فرضیه پژوهش تأیید می‌گردد. با دقت در ردیف پیش‌بین عضویت گروهی آشکار می‌شود که تابع ممیز به دست آمده با روش همزمان به‌طور کلی 85 درصد افراد و با روش گام‌به‌گام نیز  85 درصد افراد به‌درستی طبقه‌بندی شده‌اند. به عبارت دیگر، قدرت پیش‌بینی تابع ممیز به روش همزمان و گام‌به‌گام 85 درصد است.

جدول 2: خلاصه یافته‌های تابع ممیز متعارف به روش همزمان (6 متغیر پیش‌بین) و گام‌به‌گام (3 متغیر پیش‌بین)

اطلاعات مربوط به تابع ممیز

روش همزمان

گام‌به‌گام

تعداد تابع

1

1

مقدار ویژه

33/1

3/1

درصد واریانس

100

100

درصد تراکمی

100

100

همبستگی متعارف

756/0

752/0

مجذور اتا

571/0

565/0

لامبدای ویلکز

428/0

435/0

مجذور کای

199

29/196

درجه آزادی

6

5

معنی‌داری تابع ممیز

001/0

001/0

مرکز واره داده‌ها گروه موفق

15/1

13/1

مرکز واره داده‌ها گروه ناموفق

15/1-

13/1-

پیش‌بینی عضویت گروهی

85/0

85/0

ضریب کاپا

717/0

719/0

معنی‌داری ضریب کاپا

001/0

001/0

بدین ترتیب، با اجرای تحلیل ممیز به روش گام‌به‌گام و ارائه 6 متغیر پیش‌بین، 5 متغیر باقی ماندند که اطلاعات مربوط به این 5 متغیر در جدول 3 ارائه شده­اند. در گام اول، مؤلفه­ خوشبینی و سپس به ترتیب مؤلفه­ خودکارآمدی، مؤلفه­ امیدواری، تعارض کار– خانواده و مؤلفه­ تاب­آوری وارد تحلیل شدند که F برای هر پنج متغیر در سطح 05/0=p معنی‌دار است.

جدول 3: خلاصه یافته‌های تحلیل ممیز گام‌به‌گام همراه با لامبدای ویلکز 5 متغیر پیش‌بین

مرحله

وارد شده

لامبدای ویلکز

درجه آزادی 1

درجه آزادی‌2

درجه آزادی‌3

F دقیق

آماره

درجه آزادی‌1

درجه آزادی‌2

معنی

داری

1

مؤلفه­ خوشبینی

75/0

1

1

238

93/75

1

238

001/0

2

مؤلفه­ خودکارآمدی

60/0

2

1

238

93/76

2

237

001/0

3

مؤلفه­ امیدواری

51/0

3

1

238

64/75

3

236

001/0

4

تعارض کار – خانواده

46/0

4

1

238

73/68

4

235

001/0

5

مؤلفه­ تاب­آوری

43/0

5

1

238

9/60

5

234

001/0

 

 

ضرایب استاندارد، غیراستاندارد، ساختاری و طبقه‌بندی متغیرهای پیش‌بین تابع ممیز در روش همزمان و گام‌به‌گام در جدول 4 ارائه شده‌اند که به ترتیب مؤلفه­ خوشبینی و مؤلفه­ خودکارآمدی بالاترین وزن تفکیکی را با متغیر گروهی نشان می‌دهند. ضرایب ساختاری تابع ممیز، ماتریس ضرایب همبستگی هر متغیر با تابع (نمرۀ پیش‌بینی شده گروهی یا نمرۀ ممیز) است. این همبستگی‌ها به‌عنوان «همبستگی‌های متغیر متعارف» یا «بارهای ممیز» نامیده می‌شوند. با استفاده از ضرایب غیراستاندارد، معادله تابع ممیز را می‌توان به دست آورد. بنابراین، با قرار دادن نمره هر فرد در متغیرهای مربوط در تابع، نمره فرد به دست می‌آید. لازم به ذکر است که تابع ممیز ممکن است با متغیری که بیشترین ارتباط را با آن دارد، نام‌گذاری شود. با توجه به اطلاعات مندرج می‌توان تنها تابع ممیز را مؤلفه­ خوشبینی نام‌گذاری کرد.

 

 

جدول 4: جدول ضرایب استاندارد، غیراستاندارد و ضرایب ساختاری و ضرایب طبقه‌بندی تابع ممیز به روش همزمان و گام‌به‌گام

پیش‌بین‌ها

روش همزمان

کد

متغیر

ضرایب

ضرایب طبقه‌بندی

استاندارد

‌غیراستاندارد

ساختاری

گروه موفق

گروه‌ ناموفق

1X

تعارض کار – خانواده

409/0-

134/0-

488/0-

49/1

8/1

2X

استرس ادراک شده

161/0

012/0

023/0-

351/0

324/0

3X

مؤلفه­ خودکارآمدی

466/0

118/0

477/0

03/2

75/1

4X

مؤلفه­ امیدواری

394/0

093/0

46/0

32/1

1/1

5X

مؤلفه­ خوشبینی

576/0

137/0

489/0

28/2

96/1

6X

مؤلفه­ تاب­آوری

332/0

083/0

357/0

51/1

32/1

 

عدد ثابت

 

76/9-

 

112-

55/89-

روش گام‌به‌گام

1X

مؤلفه­ خوشبینی

545/0

13/0

495/0

02/2

72/1

2X

مؤلفه­ خودکارآمدی

453/0

115/0

483/0

89/1

63/1

3X

مؤلفه­ امیدواری

404/0

095/0

466/0

35/1

14/1

4X

تعارض کار – خانواده

412/0-

135/0-

494/0-

51/1

82/1

5X

مؤلفه­ تاب­آوری

329/0

082/0

362/0

46/1

27/1

 

عدد ثابت

 

18/9-

 

33/101-

47/80-

 

بحث و نتیجه گیری

هدف پژوهش حاضر، بررسی نقش متغیرهای تعارض کار- خانواده، فشار روانی ادراک شده و ابعاد سرمایه روانشناختی (خودکارآمدی، امیدواری، خوشبینی و تاب آوری) به عنوان پیش بین موفقیت و شکست ورزشی ورزشکاران حرفه­ای بود. یافته‌ها نشان می‌دهد که از میان شش متغیر پیش بین برای پیش بینی موفقیت ورزشکاران، پنج متغیر به ترتیب خوشبینی، خودکارآمدی، امیدواری، تعارض کار– خانواده و مؤلفه­ تاب­آوری بهترین پیش­بین های تابع ممیز بودند. به عبارت دیگر، گروه موفق و ناموفق تا حد نسبتاً زیادی به‌خوبی در همه متغیرهای پیش‌بین (ابعاد سرمایه روانشناختی و تعارض کار-خانواده) از هم متمایز شده‌اند. بنابراین فرضیه اصلی پژوهش تأیید شد.

با توجه به ضرایب طبقه بندی متغیرها می توان نتیجه گرفت که با افزایش میزان ابعاد سرمایه های روانشناختی، میزان موفقیت ورزشی ورزشکاران نیز افزایش می­یابد.

در تبین رابطه خوشبینی با موفقیت ورزشکاران می­توان گفت خوشبینی زمانی در افراد شکل می­گیرد که اطمینان داشته باشند روابط میان آنها به گونه­ای تنظیم شده است که حقوق و خواسته­های حیاتی آنان محقق می­شود و کارها و امور جامعه مسیر درست و طبیعی خود را طی خواهد کرد که  این مهم مرهون اجرای صحیح قوانین و قضاوت داوران در مسابقات است. بنابراین برقراری فضای اعتماد و آرامش در محیط­های ورزشی و مسابقات می­تواند بر افزایش خوش­بینی ورزشکاران مؤثر واقع شود. همچنین هرچه سازمان (اعم از تیم، هیئت، فدراسیون و وزارت ورزش و جوانان) در زمینه سرمایه روانشناختی دچار اهمال و سستی شود، به همان میزان ورزشکاران بیشتر دچار عدم خوشبینی یا به عبارتی بدبینی نسبت به تیم خود می­شوند. بدبینی ورزشکاران به تیم باعث می­شود که مشارکت آنها در تصمیم­گیری­ها و فعالیت­ها کاهش یابد، زیرا به نیات و برنامه­های تیم و مدیریت اعتماد و اعتقاد ندارند. همچنین بدبینی ورزشکاران به تیم سبب می­شود تا آنها تبلیغات شفاهی منفی نیز علیه سازمان خود انجام دهند و به شهرت و اعتبار تیم نزد عموم  به ویژه مشتریان ضربه وارد کنند. در نهایت نیز بدبینی به تیم، گذشته از شکست­های پی­درپی، ورزشکاران را وادار می­سازد تا درصورت یافتن پیشنهاد یا گزینه شغلی مناسب، تیم را ترک نمایند. نتایج این یافته‌ها با پژوهش‌های دیرمانچی(2019)،  بهات (2017)، لوتانز (2017)، ابوالمعالی(1397) و روزبهانی (1396) همخوان می‌باشد.

تبیین­های احتمالی رابطه خودکارآمدی و موفقیت ورزشی را می­توان به صورت زیر بیان کرد. شخصیت خودکارآمد ورزشکار از طریق احساس تعهد وی نسبت به عملکرد و وظایف ورزشی، زمینه­های لازم برای موفقیت ورزشی را فراهم می­سازد. این احساس تعهد باعث  می شود که ورزشکار خود را وقف هدف­های ورزشی نماید و راه­های مناسب برای رسیدن به هدف را به خوبی شناسایی  و انتخاب کند. احتمالاً شخصیت خودکارآمد ورزشکار از طریق مولفه­ دیگر خودکارآمدی، یعنی خودرهبری باعث می­شود که ورزشکار احساس کند بر اوضاع مسلط است و می­تواند تعیین کننده باشد. احساس تسلط بر اوضاع در ورزشکار این باور را به وجود می­آورد که تلاش­های وی بر موقعیت تأثیر خواهد گذاشت و او می­تواند مسیر رویدادها را تغییر دهد و نتیجه­ مسابقه را تعیین کند. این باور، عملکرد ورزشکار را بهبود می­بخشد و احتمال موفقیت را افزایش می­دهد. مبارزه­طلبی، ویژگی دیگر شخصیت خودکارآمد و خوشبین است. این ویژگی در زمینه­های مختلف باعث می­شود که فرد تغییرات و موقعیت­ها را به عنوان چالش­ها و فرصت­هایی برای رشد و پیشرفت تلقی کند، نه محدودیت یا تهدید. مبارزه­طلبی به ورزشکار کمک می کند که به جای اجتناب، کناره­گیری و برخورد منفعل با موقعیت­های خطیر و استرس­زای ورزشی از آنها استفاده نماید. نتایج این یافته‌ها با نتایج پژوهش‌های هالوک(2019) و اسلامی(1396) همخوان می‌باشد.

در تبیین نقش پیش­بین متغیر امیدواری می­توان گفت به نظر می­رسد امید، به کارکرد  ورزشکاران در فعالیت­های ورزشی می­انجامد و در ورزشکار نیرویی ایجاد می­کند تا خود را موجودی فعال در نظر بگیرد که قادر به خودنظم­دهی و تنظیم رفتار است. امید در محیط ورزشی نیز باعث انگیزه درونی و موفقیت در ورزش می­شود. افراد امیدوار بیشتر بر هدف­های خود متمرکز می­شوند و از انگیزه بیشتری نسبت به همتایان خود برخوردارند. ورزشکارانی که نسبت به ورزش بی­علاقه و بی­انگیزه باشند، احتمالاً به اندازه کافی تلاش نمی­کنند و این بی­توجهی و عدم تلاش به نوبه خود به فرسودگی و ورزش­زدگی منجر خواهد شد- در حالی­که امید می­تواند یک راهبرد مقابله­ای قوی برای اهمال­کاری باشد و سطح اضطراب را پایین بیاورد و از این طریق به کاهش فرسودگی منجر شود. از این­رو، ورزشکارانی که سطح امیدواری بالاتری دارند، از راهبردهای حل مسئله و مقابله­ای مؤثرتری در موقعیت­های استرس­زای ورزشی برخوردار خواهند بود. احتمالاً ورزشکارانی که از درجات بالای امید بهره می­برند، به دیگران به عنوان منابع حمایتی و پایگاه­هایی که می­توانند به آن­ها تکیه نمایند، می­نگرند. همچنین این افراد از این اعتقاد برخوردارند که می­توانند با چالش­هایی که ممکن است در زندگی­شان با آن­ها روبرو شوند، سازگار شوند، شادی بالاتری را تجربه نمایند و از زندگی­شان رضایت بیشتری خواهند داشت. از آنجا ­که به خود امید داشتن متناظر با عبارت اعتماد به نفس است، ورزشکاران موفق با تکیه به این گفتمان درونی که «من می­توانم این کار را به پایان برسانم، من نباید شکست بخورم و ناامیدشوم» بیشتر موفقیت­هایشان را می­بینند تا شکست­هایشان را. نتایج این یافته‌ها با نتایج پژوهش‌های میندا(2019)، بهات (2017) و عسکریان (1394) همخوان می‌باشد.

بالا بودن تعارض کار- خانواده در ورزشکاران می­تواند با افزایش فرسودگی شغلی و شکست آنان همراه باشد. در تبیین این یافته می­توان گفت که این تعارض زمانی است که مسئولیت­های محل ورزش یا مسابقه با مسئولیت­های زندگی خانوادگی تداخل پیدا کنند. در نتیجه حضور فرد در نقش یک ورزشکار، سختی زیادی برای وی به وجود می­آورد که منجر به پرهیز از مشارکت وی در نقش عضو خانواده می­شود. چنانچه ورزش حرفه­ای به عنوان یک شغل یا کار قلمداد شود، یکی از پیامدهای مهم ناتوانی در متعادل سازی تقاضاهای ورزش و خانواده، تعارض کار- خانواده است. تعارض کار- خانواده ممکن است زمانی اتفاق بیفتد که یک ورزشکار باید چندین نقش را با هم انجام دهد؛ به عنوان مثال، ورزشکار حرفه­ای به عنوان یک همسر، پدر و در بعضی موارد شریک برای انجام مناسب هریک از این نقش­ها، به زمان، انرژی و تعهد نیاز دارد؛ به این معنی که مشارکت در نقش کار (خانواده) برای مشارکت کامل در نقش خانواده (کار) ایجاد مشکل می­کند. وقتی تعارض بین نقش­های یک ورزشکار کاهش یابد، وی می­تواند با فشارهای محیط خانواده و ورزش حرفه­ای به صورت مجزا مقابله و از تداخل آنها پرهیز کند که در نتیجه، فرد از نظر احساسات و عواطف در سطح مطلوبی رار می گیرد  و از ابراز پرخاشگری یا دیگر مشکلات روانی مانند اضطراب و افسردگی پرهیز می کند و احساس خستگی عاطفی کمتری را نیز تجربه می نماید. همچنین ورزشکار موفق، احساس یکپارچگی و یگانگی در شخصیت و رفتارهای خود دارد که باعث می­شود احساس بیهودگی یا پوچی نکند و در مجموع علاوه بر رضایت خانوادگی، موفقیت ورزشی نیز داشته باشد. نتایج این یافته‌ها با پژوهش‌های تیلور(2019)، ژنگ (2018)، رضایی صوفی (1396) و حسینی­نیا (1394) همخوان است.

سطوح بالای تاب­آوری به ورزشکار کمک می­کند تا از عواطف و هیجان­های مثبت به منظور پشت سر نهادن تجربه­های نامطلوب و بازگشت به وضعیت مطلوب استفاده کند. بعضی از محققان- به عنوان یک تبیین احتمالی- گفته­اند که تاب­آوری از طریق افزایش سطوح عواطف مثبت باعث تقویت عزت­نفس و مقابله­ موفق با تجربه­های منفی می­شود (گولد و همکاران، 2014). بر اساس این تبیین، تاب­آوری از طریق تقویت عزت­نفس به عنوان مکانیسم واسطه­ای به انطباق­پذیری مثبت منتهی می­شود. این ویژگی­های روانشناختی مثبت، به خصوص در  شرایط دشوار و استرس­زای مسابقه به ورزشکار کمک می­کنند تا با اعتماد به نفس، تحمل سختی­ها و انطباق مثبت با تجربه­های تلخ و ناگوار مسابقه، احتمال موفقیت خود را افزایش دهد. از طرف دیگر، شایستگی و استحکام شخصی، یکی از مؤلفه­های تاب­آوری است. احتمال دیگری که برای تبیین یافته­های این پژوهش مطرح می­شود این است که تاب­آوری از طریق تقویت شایستگی و استحکام شخصی با موفقیت ورزشی مرتبط می­شود. بر این اساس، افزایش سطوح تاب­آوری با افزایش شایستگی­های شخصی و تقویت استحکام و قدرت شخصی باعث افزایش احتمال موفقیت ورزشی و کاهش سطح فشار روانی ادراک شده ورزشکاران می­گردد. این یافته با نتایج پژوهش‌هایسارکیلا(2019) و عرفانی (1396) همخوان می‌باشد.

همان­طور که پیش­تر اشاره شد متغیر استرس ادراک شده رابطه معناداری با موفقیت ورزشکاران نداشت. در تبیین رد این این فرضیه، باید به این احتمال اشاره کرد که ممکن است رابطه این دو متغیر یک رابطه غیرخطی باشد؛ یعنی ورزشکاران معمولاً زمانی­که دارای استرس خیلی زیاد یا خیلی کم هستند، از موفقیت­شان کاسته می­شود. همچنین، می­توان اظهار داشت که در اجرای ماهرانه حرکات، انگیختگی، تنش و هیجان ناشی از آن در بسیاری از رشته­های ورزشی امری عادی است. اصرار به پیروز شدن و خطر باختن در مسابقه از منابع مهم انگیختگی و استرس بازیکنان می­باشد. سطوح پایین انگیختگی به حالت­های شبیه به خواب می­ماند و سطوح بالای آن با حالت­های هوشیاری و آشفتگی شدید که در شرایط حساس بین مرگ و زندگی دیده می­شود، همراه است. در فعالیت­های ورزشی مطابق با اصل U وارونه[16]، معمولاً بهترین اجرا در حد متوسط از انگیختگی دیده می­شود و به همین ترتیب اگر انگیختگی افزایش یابد، اجرا ضعیف­تر می­شود. همچنین اجرای مهارت­های پیچیده و ورزش­های نیازمند دقت و تصمیم گیری که با کنترل ظریف عضلانی همراه هستند، با سطح استرس پایین­تر بهتر انجام می­شوند (مثل شطرنج و یا تیراندازی)- در حالی که مهارت­هایی که با عضلات بزرگتر انجام می­شوند مثل وزنه­برداری یا کشتی به سطح انگیختگی و هیجان بیشتری نیاز دارند. نتایج این یافته‌ها با پژوهش‌های سانی اوگلو (2017)، کاکاوند (1395)، احدی (1394)، جمالی (1394) و اصفهانی (1391) همخوان می‌باشد.

بدین ترتیب، پیشنهاد می­گردد ورزشکاران برای کسب موفقیت و کاهش استرس، مهارت کنترل استرس را متناسب با انگیختگی مورد نیاز برای رشته ورزشی خاص خود در حین تمرینات بیاموزند. همچنین به منظور جلوگیری از عوارض فرسودگی شغلی باید آگاهی خانواده ورزشکاران از ورزش قهرمانی ارتقا یابد تا بتوان در جهت افزایش میزان حمایت­های سرپرست و خانواده و کاهش تعارض کار- خانواده گام برداشت.

 با توجه به جمیع عوامل فوق و همچنین رابطه مثبت و معنی دار سرمایه روانشناختی و کسب موفقیت ورزشکاران، پیشنهاد می­گردد مربیان از طریق دوره­های آموزشی و خانواده­ها نیز از طریق ایجاد جو حمایتی، ابهامات و دغدغه­های فکری ورزشکاران را کاهش دهند تا با خوش بینی و اعتماد به نفس بیشتری بتوانند در مسابقات قهرمانی ظاهر شوند.

  • منابع

    • ابوالمعالی­الحسینی خدیجه و رستم­آبادی، فرحناز .(1397). «مقایسهابعادسرمایهروانشناختیبینزنانورزشکاروغیرورزشکار». پژوهش سلامت. 3(2): صص 82-88.
    • احدی، بهزاد؛ محرم­زاده، مهرداد؛ مجیدی، چالاک و رسول­آذر، گلاله. (1394). «بررسی عوامل تنش­زای شغلی و سازمانی کادر فنی تیم­های شرکت کننده در شانزدهمین دوره مسابقات والیبال جوانان آسیا». پژوهش­های کاربردی در مدیریت ورزشی. 2 (14): صص 11-22.
    • اسلامی، محمدعلی؛ آزادی، یدالله؛ زندی، حسن و عمادالدین، زینب السادات. (1396). «رابطه بین خوشبینی و خودکارآمدی با انگیزه پیشرفت ورزشی در دانشجویان رشته تربیت بدنی». 8(32): صص 111-132.
    • اصفهانی، نوشین؛ قزلسفلو، حمیدرضا و مصطفی­لو، علی. (1391). «تأثیر ویژگی­های رفتاری و آشفتگی قبل از مسابقه بر اعتماد به نفس و موفقیت ورزشکاران انفرادی نخبه». پژوهش­های مدیریت ورزشی و علوم حرکتی. 2 (3): صص 117-128.
    • انیسی، ج؛ مجدیان، م؛ جوشنلو، م و گوهری، کامل. (1390). «بررسی اعتبار و روایی فرم کوتاه پرسشنامه پنج عاملی نئو و استرس ادراک شده در دانشجویان». علوم رفتاری. 5(4): صص 28-17.
    • بیغرض، محمد؛ باقری، قدرت­اله و صابری، علی. (1395). «سرمایه­ روانشناختی بازیکنان: نقش رهبری معنوی و سرمایه اجتماعی». مطالعات روانشناسی ورزشی. 17: صص 139-156.
    • جمالی­گله، محمود؛ جباری، ناهید و مرادی، محمدرضا. (1394). «رابطه­ تحلیل­رفتگی شغلی با منابع استرس و شیوه­های مقابله با آن در داوران لیگ برتر فوتبال ایران». مدیریت ورزشی.7 (6): صص 828-815.
    • حسینی­نیا، سیدرضا؛ داروغه، ناهید و بحرالعلوم، حسن. (1394). «ارتباط مشارکت والدین با عزت نفس، شایستگی ادراک شده و تعهد ورزشی رزمی­کاران نوجوان». مطالعات روانشناسی ورزشی. 2 (13): صص 39-54.
    • رضایی­صوفی، مرتضی و شعبانی، عباس. (1396). «تحلیل ورزش قهرمانی کشور به روش SWOT». دوفصلنامه مدیریت و توسعه ورزش. 1 (10): صص 87-103.
    • روزبهانی، محبوبه؛ اکبری یزدی، حسین و الهی، علیرضا. (1396). «نقش میانجی وجدان کاری و بدبینی سازمانی در ارتباط بین سرمایه روانشناختی و عملکرد کارکنان وزارت ورزش و جوانان ایران». مطالعات مدیریت رفتار سازمانی در ورزش. 3 (15): صص 51-60.
    • سجادی، سید نصراله، صفری، حمیدرضا؛ ساعتچیان، وحید و رسولی، سیدمهدی. (1392). «اولویت­بندی عوامل مؤثر بر موفقیت کاروان ورزشی ایران در بازی­های آسیایی 2002 گوانجو». پژوهش­های مدیریت ورزشی و علوم حرکتی. 3 (5): صص 1-14.
    • عرفانی، نصراله و پارساجو، علی. (1396). «راهکارهای توسعه اخلاق جوانمردی در بین ورزشکاران بخش قهرمانی استان همدان». پژوهش­های معاصر در مدیریت ورزشی. 7 (14): صص 17-27.
    • عسکریان، فریبا؛ جعفری، افشار و فخری، فرناز. (1394). «عوامل مؤثر بر عملکرد ورزش قهرمانی در ایران». مطالعات مدیریت ورزشی. 29: صص 37-50.
    • عسگری پرویز، حیدری، علیرضا و نادری، فرح. (1392). راهنمای آزمون های روانشناختی. اهواز: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اهواز.
    • فرزی، حامد؛ عباسی، همایون؛ سوری، ابوذر و نظری، فرهاد. (1392). «تعیین رابطه سخت­رویی و انگیزه پیشرفت با احساس از موفقیت ورزشی در دانشجویان ورزشکار دانشگاه­های ایران و عراق». پژوهش­های کاربردی در مدیریت ورزشی. 2 (3): صص 75-88.
    • کاکاوند، علیرضا و دمرچلی، نسیم. (1395). «نقش میانجی استرس ادراک شده در رابطه ویژگی­های شخصیت با پرفشاری خون در سالمندان». مجله روانشناسی پیری. 2 (4): صص 271-279.
    • هاشمی شیخ شبانی، سید اسماعیل و تقی پور منوچهر. (1388). «بررسی ویژگی های روانسنجی مقیاس تعارض کار- خانواده». کنفرانس سالانه انجمن روانشناسان نیوزیلند، ص 7.
      • Bhat, S. A. (2017). “Psychological capital as related to life satisfaction among sports coaches”. National Journal of Multidisciplinary Research and Development, 2 (3), 300-302.
      • Carikci, I. (2003). Gender different in work-family conflict among managers in Turkey. Non-Western Perspective.
      • Cohen, S., Kamarck, T., & Mermelstein, R. A. (1983). “Global measure of perceived stress”. Journal of Health Social Behavior, 24, 385-396.
      • Dirmanchi  Niloufar, Khanjani, Mohammad Saeed. (2019). “Comparison of Resilience and Self-Efficacy in Athletes and Non-Athletes with Disabilities Caused by Spinal Cord Injury”. Iranian Journal of PSYCHIATRY AND CLINICAL PSYCHOLOGY, 25(2):150-163.
      • Gould, D., Greenleaf, C., Guinan, D., Dieffenbach, K., & McCann, S. (2014). “Pursuing Performance Excellence: Lessons Learned from Olympic Athletes and Coaches”. Journal of Excellence, 4, 20-43.
      • Haluk Sivrikaya, M. (2019). “The Role of Self-efficacy on Performance of Sports Skills of Football Players”. Journal of Education and Training Studies, 6(12): 75-79.
      • Lee, H. M., Chou, M.J., Chin, C. H., & Wu, H. T. (2017). “The Relationship between Psychological Capital and Professional Commitment of Preschool Teachers: The Moderating Role of Working Years”. Universal Journal of Educational Research, 5 (5): 891-900.
      • Luthans, F., Avolio, B. J., Avey, J. B., & Norman, S. M. (2007). “Positive psychological capital: Measurement and relationship with performance and satisfaction”. Personnel psychology, 60 (3): 541-572.
      • Luthans, F., Morgan, Y., & Carolyn, M. (2017). “Psychological Capital: An Evidence-Based Positive Approach”. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 4 (17): 1-42.
      • Miçoogullari, B., O., & Ekmekçi, R. (2017). “Evaluation of a Psychological Skill Training Program on Mental Toughness and Psychological Wellbeing for Professional Soccer Players”. Universal Journal of Educational Research, 5 (12): 2312-2319.
      • Minda Mateusz, Piasecka, Agata. (2019). “Style of coping with stress and hope for success among the youth attending the Athletic Sports Championships”. Journal of Education, Health and Sport.9 (5):161-171.
      • Sanioglu, A., Ulker, M., & Sanioglu, T. Z. (2017).“The effect of trait anxiety on success in individual athletes”. Turkish Journal of Sport and Exercise, 19, 2, 289-295.
      • Sorkkila Matilda, Tolvanen Asko, Aunola Kaisa. (2019). “The role of resilience in student‐athletes' sport and school burnout and dropout: A longitudinal person‐oriented study”. Medicine and science in sports, 29(7), 1059-1067.
      • Taylor, Elizabeth A.; Huml, Matt R.; Dixon, Marlene, A. (2019). “Work holism in Sport: A Mediated Model of Work–Family Conflict and Burnout”. Journal of Sport Management. 33 (4), p249-260.
      • Yildiz, E. (2018). “A Case Study on Relationships Between Psychological Capital, Personality and Organizational Commitment”. International Journal of Business Administration, 9 (2) 99-122.
      • Zheng, J., & Wu, G. (2018). “Work-Family Conflict, Perceived Organizational Support and Professional Commitment: A Mediation Mechanism for Chinese Project Professional”. International Journal of Environmental Research and Public Health, 15 (1), 1-23.