ارزیابی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه‌های عمرانی ورزشی با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای مدیریت ورزشی، گروه مدیریت ورزشی، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار، گروه مدیریت ورزشی، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول) E-mail: Z-nikaeen-sport@iiau.ac.i

3 استادیار، گروه مدیریت ورزشی، دانشکده تربیت بدنی و علوم ورزشی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده

افزایش مدت‌زمان اجرای پروژه‌های عمرانی ورزشی می­تواند سبب بروز آثار منفی متعددی در جهت توسعه ورزش و به تبع آن توسعه کشور گردد. از این­رو هدف از تحقیق حاضر، ارزیابی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی با استفاده از روش تحلیل سلسله مراتبی بود. روش تحقیق آمیخته کیفی- کمی و از نوع تحقیقات کاربردی است. جامعه آماری تحقیق شامل خبرگان حوزه پروژه­های عمرانی ورزشی بودند که در مجموع تعداد 30 نفر از آنها به روش در دسترس به عنوان نمونه انتخاب گردیدند. 
در بخش کیفی  با روش نمونه­گیری هدفمند و تکنیک گلوله برفی به تعداد 13 نفر  از این خبرگان (4 نفر از اساتید دانشگاهی، 4 نفر از مدیران و مهندسان شرکت توسعه و تجهیز اماکن ورزشی و 5 نفر از مدیران و کارشناسان دفتر فنی و نظارت بر طرح­ها و اماکن ورزشی وزارت ورزش و جوانان) مراجعه و با انجام مصاحبه نیمه­ساختارمند به شناسایی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی اقدام گردید. سپس این عوامل در قالب یک پرسشنامه تحلیل سلسله مراتبی در اختیار نمونه­های تحقیق قرار داده شد و با استفاده از نرم­افزار Expert choice و بر مبنای روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) تجزیه و تحلیل گردید. نتایج تحقیق نشان داد که عوامل مدیریتی (298/0)، مهندسی (219/0)، نظارتی (202/0) و مالی (117/0) بیشترین اهمیت را در بین این عوامل دارند. لذا مدیران و برنامه­ریزان پروژه­های عمرانی ورزشی می­توانند با لحاظ این عوامل زمینه کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی را فراهم آورند.

کلیدواژه‌ها


ارزیابی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی با روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)

فهیمه ابراهیمی[1]

 زینت نیک آیین[2]

سید حمید سجادی هزاوه[3]

تاریخ دریافت مقاله: 9/12/1399

تاریخ پذیرش مقاله:25/1/1400

 

مقدمه

امروزه ورزش به عنوان یک ابزار ارزشمند، تأثیرات شگرفی بر وضعیت جوامع دارد. از ورزش می­توان برای افزایش سلامت عمومی جامعه، جامعه­پذیری کودکان، نوجوانان و بزرگسالان، تحکیم ارزش­های اجتماعی، تحقق صلح، تقویت روح همبستگی و حل تعارضات استفاده نمود. همچنین، ورزش به دلیل ارتباط با بسیاری از فرصت­های اقتصادی می­تواند گزینه مناسبی برای حرکت کشورها به سمت توسعه پایدار باشد. بنابراین می­توان با توسعه ورزش از مزایای متعدد آن در ابعاد مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بهره برد.

در «سند جامع توسعه ورزش کشور»، ابعاد توسعه ورزش شامل رویکردهای نرم (توسعه نهاده­ها، توسعه فنآوری و ارتباطات، توسعه منابع انسانی، توسعه محیط حقوقی، توسعه منابع مالی، توسعه مدیریت برنامه‌ریزی و...) و رویکردهای سخت (توسعه امکانات، زیرساخت­ها و تأسیسات و تجهیزات)، توصیف شده است (سوادی و همکاران، 1394). یکی از شاخص­های مهم در توسعه ورزش، توجه به بعد زیرساخت است (ملاهی کوهی و همکاران، 1393). بدون شک، فقدان زیرساخت‌های اولیه ورزشی از جمله اماکن و تأسیسات ورزشی نقش مهمی بر عدم توسعه ورزش دارد (کومار و همکاران[4]، 2018). توسعه عمرانی و زیرساختی درحوزه‌های مختلف، بودجه گسترده‌ای را به خود اختصاص داده است و به عنوان یکی از معیارهای مهم مدیریتی کشورها همواره مد نظر قرار دارد (میتال و همکاران[5]، 2020). توجه به بعد زیرساخت از جمله در حوزه ورزش از منظر اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی اهمیت بالایی دارد و می­تواند به روند توسعه شهرها و کشورها کمک نماید. بنابراین مدیران تأکید خاصی بر اتمام به موقع این پروژه­ها دارند (عزیز و عبدالحکیم[6]، 2016). هر چند که توسعه زیرساخت‌های ورزشی می­تواند نقش مهمی در رفع نیازهای ورزشی کشورها داشته باشد، اما تأخیر در روند اجرای این پروژه‌ها می­تواند مشکلاتی در این حوزه ایجاد نماید (آبراهام[7]، 2019). تأخیر در روند اجرایی پروژه‌های عمرانی و زیرساختی یکی از مشکلات مهم است و سبب بروز آسیب‌های متعددی می­گردد (ملاهی کوهی و همکاران، 1393). حوزه ورزش هم از این امر مستثنی نخواهد بود. در واقع، اجرای به موقع طرح‌های عمرانی ورزشی، فرصتی است برای توسعه ورزش کشور و تأخیر در اجرای آن‌ها این فرصت را به تهدیدی برای توسعه ورزش تبدیل می‌کند. از بین رفتن توجیه‌پذیری طرح، افزایش قیمت تمام‌شده طرح، تحمیل نرخ تورم بر کشور، زیان حاصل از عدم بهره‌برداری و ... همه از نتایجی منفی هستند که با تأخیر طرح‌های عمرانی از جمله طرح­ها و پروژه‌های ورزشی منتج می­گردند (خانزادی، دبیریان و پیروزفر، 1390)؛ بنابراین لزوم توجه به بعد زیرساختی و عمرانی در حوزه ورزش، به لحاظ توسعه و در نتیجه برخورداری از تأثیرات آن در امر توسعه‌یافتگی جامعه امری مهم و ضروری است. تحقیقات متعددی در زمینه تأخیر در پروژه­های عمرانی و علل این تأخیرها صورت گرفته است. حنیفه و قاسمی (1399) بیان نمودند که افزایش زمان تکمیل پروژه، افزایش هزینه‌های پروژه و عدم رسیدن به کیفیت موردنیاز از جمله عواقب بروز تأخیر است. فتحی و علیپور (1398) دریافتند که چالش­های عمده پیش­روی این پروژه­ها که می­تواند سبب بروز تأخیر گردد عبارت اند از: 1- تغییرات نرخ تورم،2- تغییر نرخ بهره، 3- تغییر در قوانین و آئین‌نامه‌ها، 4- عدم اتمام همزمان بخش‌های مختلف پروژه، 5- اشتباه در زمان‌بندی و توالی فعالیت‌های پروژه، 6- تغییر بهای مصالح، 7- چالش­های اضطراری سیاسی (جنگ، اعتصاب‌ها، تظاهرات‌ها و ...)، 8- توان مالی ناکافی پیمانکار و عدم برآورد صحیح جهت پیشنهاد قیمت مناقصه، 9- عدم ارائه اطلاعات کافی و تعریف کامل پروژه در هنگام مناقصه و 10- تغییر در سیاست‌های سرمایه‌گذاری و قطع پرداخت‌ها توسط کارفرما.

 حقیقت و قربانی (1389) اشاره داشتند که مشکلات مالی یکی از مشکلات عمده در شکل‌گیری این تأخیرهاست. اوکورو و همکاران[8] (2020) بیان نمودند مشکلات انسانی و نبود نیروی ماهر مهم‌ترین عامل تأخیر در پروژه‌های ساخت‌وساز کشور نیجریه است. گوندوز و تهمار[9] (2019) تجربه مشاور، تجربه پیمانکار، کمبود مصالح و مشکلات تأمین اعتبار را به عنوان مهم‌ترین عوامل تأخیر در پروژه‌های ورزشی نام بردند. تهمار[10] (2018) 8 گروه شامل تأخیر مربوط به دامنه کار، مدت زمان پروژه، مدیریت پروژه، مشاور، پیمانکار، فدراسیون­های بین‌المللی، مقامات محلی و تأخیر مربوط به گروه را به عنوان مهم‌ترین علل تأخیر در تأسیسات ورزشی قطر نام برد. اگیوکوممنساه و نایت[11] (2017)، کمبود دانش و شایستگی، تصمیمات تجاری ضعیف، مدیریت ریسک ضعیف و مدیریت پشتیبانی نامناسب را به عنوان مهمترین دلایل بروز تأخیر در پروژه‌های ورزشی یاد کردند.

 هرچند تحقیقات متعددی در حوزه پروژه­های عمرانی در کشور ما و سایر کشور­ها انجام شده، ولی حوزه پروژه­های عمرانی ورزشی در کشور ما مغفول مانده و تحقیقات اندکی در این حوزه انجام شده است. از طرف دیگر با توجه به شرایط خاص حاکم بر ورزش ما مانند وجود مدیران سیاسی در ورزش، شرایط اقتصادی خاص و غیره، نمی­توان نتایج تحقیقات انجام شده در سایر کشورها را به صورت کامل به  ورزش کشور تعمیم داد. بنابراین با توجه به آمار قابل ملاحظه پروژه­های عمرانی ورزشی دارای تأخیر در کشور که با مراجعه حضوری محقق به مراجع ذیصلاح قریب به 4000 پروژه برآورد گردید و با عنایت به خلأ تحقیقاتی و نبود شواهد علمی در این زمینه و لحاظ این نکته که توسعه ورزش در بعد همگانی و قهرمانی منوط به اقدامات زیرساختی مناسب در این حوزه است، باید با بررسی علمی به شناسایی و ارزیابی عوامل مؤثر بر تأخیر در این پروژه‌ها پرداخت و با ایجاد آگاهی و دانش در این مورد، زمینه برنامه­ریزی مناسب در راستای کاهش تأخیر در این پروژه­ها را فراهم آورد. لذا تحقیق حاضر با هدف شناسایی و ارزیابی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی با روش تحلیل سلسله مراتبی صورت پذیرفت.

روش‌ شناسی پژوهش

روش تحقیق حاضر آمیخته کیفی- کمی و از نوع تحقیقات کاربردی است. جامعه آماری تحقیق شامل خبرگان حوزه پروژه­های عمرانی ورزشی در دانشگاه­ها، وزارت ورزش و جوانان و شرکت توسعه و تجهیز اماکن ورزشی بودند که در بخش کیفی با روش نمونه­گیری هدفمند و تکنیک گلوله برفی به تعداد 13 نفر از این خبرگان (4 نفر از اساتید دانشگاهی، 4 نفر از مدیران و مهندسان شرکت توسعه و تجهیز اماکن ورزشی و 5 نفر از مدیران و کارشناسان دفتر فنی و نظارت بر طرح­ها و اماکن ورزشی وزارت ورزش و جوانان) مراجعه و با انجام مصاحبه نیمه­ساختارمند و با استفاده از روش پدیدار شناختی و کدگذاری باز، محوری و گزینشی به شناسایی عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی اقدام شد. سپس در بخش کمی، تعداد 30 نفر از آنها با روش در دسترس به عنوان نمونه انتخاب گردیدند (13 نفر از اساتید دانشگاهی، 7 نفر از مدیران و مهندسان شرکت توسعه و تجهیز اماکن ورزشی و 10 نفر از مدیران و کارشناسان مرتبط با موضوع تحقیق در وزارت ورزش و جوانان). عوامل در قالب یک پرسشنامه تحلیل سلسله مراتبی در اختیار نمونه­های تحقیق قرار داده شد و با استفاده از نرم­افزار Expert choice و بر مبنای روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) تجزیه و تحلیل گردید. در روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) هدف مسئله در بالاترین مرحله قرار می­گیرد و در مرحله بعد، معیارها و در پایین آن زیر معیارها و در انتها نیز گزینه­های تصمیم گیری قرار می­گیرند. اساس این روش را که در تحقیق حاضر نیز استفاده شد، مقایسه زوجی بین معیارها تشکیل می­دهد. در این فرایند، عناصر هر سطح نسبت به عنصر مربوطه خود در سطح بالاتر به صورت زوجی مقایسه شده و وزن آن حساب می­شود که این وزن­ها را «وزن نسبی» گویند. سپس با تلفیق وزن‌های نسبی، وزن نهایی یا وزن مطلق هر گزینه مشخص می شود.

 

هدف

 

عامل 1

 

عامل 2

 

عامل 3

 

عامل 4

 

خبره 1

 

خبره 2

 

 

خبره 3

 

شکل 1: نمونه مدل سلسله مراتبی

کلیه مقایسه‌ها در این فرایند به صورت زوجی انجام می­گیرد؛ به نحوی که اگر عنصر i ام با عنصر j ام مقایسه گردد، تصمیم گیرنده خواهد گفت که اهمیت i  بر j  به یکی از حالات زیر است:

  • کاملاً مرجح یا کاملاً مهم­تر یا کاملاً مطلوب­تر؛
  • ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت خیلی قوی؛
  • ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت قوی؛
  • کمی مرجح یا کمی مهم­تر یا کمی مطلوب‌تر؛
  • ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت یکسان.

 این قضاوت‌ها با مقادیر کمی بین 1 تا 9 به شرح جدول 1، تبدیل می­گردند:

جدول 1: مقادیر ترجیحات عددی برای مقایسه­های زوجی

ترجیحات

مقدار عددی

کاملاً مرجح یا کاملاً مهم‌تر یا کاملاً مطلوب‌تر

9

ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت خیلی قوی

7

ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت قوی

5

کمی مرجح یا کمی مهم­تر یا کمی مطلوب‌تر

3

ترجیح یا اهمیت یا مطلوبیت یکسان

1

ترجیحات بین فواصل

2،4،6،8

 

یکی از مزایای اصلی روش تحلیل سلسله مراتبی به دست آوردن نرخ ناسازگاری (CR) است. نرخ سازگاری، شاخصی است که سازگاری شاخص­ها را نشان می­دهد و نشان دهنده درجه صحت و دقت ارزش­گذاری­ها در مقایسات زوجی است. اگر این نرخ کمتر از 1/0 باشد می­توان ارزش­گذاری­ها و مقایسات را خوب و صحیح دانست. علی‌رغم آسانی و رواج روش تحلیل سلسله مراتبی در میان افراد تصمیم‌گیرنده، انتقاداتی بر این روش وجود دارد که می­توان به عدم قابلیت محاسبه عدم قطعیت داده‌ها و همچنین عدم قطعیت وزن معیارها اشاره نمود. در روش تحلیل سلسله مراتبی قضاوت­های فرد خبره به‌صورت اعداد قطعی بیان می­شود، ولی در برخی از مقایسات زوجی نمی­توان این مقایسه را به‌صورت یک عدد قطعی بیان نمود.

یافته­های پژوهش

ویژگی­های جمعیت شناختی نمونه­ها­ی تحقیق در جدول 2 بیان شده است:

جدول 2: ویژگی­های جمعیت­شناختی نمونه­های تحقیق

متغیر

گروه

تعداد

درصد فراوانی

جنسیت

زن

11

66/36

مرد

19

33/63

سن

کمر از 40

4

33/13

بین 40 تا 50

17

66/56

بیشتر از 50

9

30

تحصیلات

کارشناسی

5

66/16

کارشناسی ارشد

6

20

دکتری

19

33/63

شغل

هیئت‌علمی

13

33/43

شاغل در وزارت ورزش و جوانان

10

33/33

شاغل در شرکت توسعه و تجهیز اماکن ورزشی

7

33/23

 

پس از مصاحبه نیمه ساختار یافته با نمونه­های تحقیق و پس از اشباع نظری، تعداد 51 کد باز، 19 کد محوری و 10 کد گزینشی به عنوان عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی شامل مدیریتی، مهندسی، نظارتی، مالی، حقوقی، پشتیبانی، انسانی، زیرساختی، طبیعی و برآوردی مشخص گردید.

 

جدول 3: عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی (کدهای گزینشی)

ردیف

عنوان

 

تعداد ارجاعات

 

تعداد منابع

1

عوامل مالی

 

12

8

2

عوامل مهندسی

 

13

8

3

عوامل برآوردی (تخمینی)

 

9

7

4

عوامل زیرساختی

 

11

8

5

عوامل انسانی

 

10

9

6

عوامل حقوقی

 

10

8

7

عوامل پشتیبانی

 

11

10

8

عوامل نظارتی

 

14

7

9

عوامل طبیعی

 

9

9

10

عوامل مدیریتی

 

17

9

 

پس از جمع­آوری نظرات خبرگان و کارشناسان توسط پرسشنامه­ای که به صورت ماتریس طراحی شده بود و بررسی نمرات پرسشنامه­ها، نظرات زوجی متخصصان به صورت یک ماتریس (جدول 4) جهت وزن­دهی به مؤلفه­ها از طریق تجزیه‌وتحلیل سلسله مراتبی وارد نرم‌افزار Expert choice گردید.

جدول 4: ماتریس زوجی عوامل 10 گانه

مهندسی

برآوردی

طبیعی

زیرساختی

انسانی

پشتیبانی

نظارتی

حقوقی

مالی

مدیریتی

مؤلفه

69/3

93/6

24/6

11/6

38/5

32/6

89/3

93/5

26/4

 

مدیریتی

23/2

78/3

16/4

11/4

29/3

78/3

26/2

32/5

 

مالی

88/0

11/2

76/2

02/1

23/1

12/1

31/0

 

حقوقی

79/2

68/4

28/4

23/4

22/5

78/4

 

نظارتی

63/0

89/2

24/2

36/1

93/0

 

پشتیبانی

29/0

21/1

10/1

89/0

 

انسانی

21/0

14/1

04/1

 

زیرساختی

27/0

62/1

 

طبیعی

24/0

 

برآوردی

 

مهندسی

 

در مرحله بعد برای وزن دهی به مؤلفه‌ها و تعیین اهمیت هر کدام از نرم‌افزار choice Expert استفاده گردید که نتایج به صورت زیر ثبت شد. نرخ ناسازگاری این مقایسه برابر با 04/0 است که چون این مقدار باید در یک قضاوت سازگار، کوچک‌تر و یا مساوی 1/0 باشد، قابل‌قبول است.

 

جدول 5: وزن­ مؤلفه­های مؤثر بر کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی

عامل

وزن نهایی

اولویت

مدیریتی

298/0

1

مالی

117/0

4

حقوقی

024/0

8

نظارتی

202/0

3

پشتیبانی

028/0

7

انسانی

034/0

6

زیرساختی

042/0

5

طبیعی

013/0

10

برآوردی

023/0

9

مهندسی

219/0

2

 

 

شکل 2: وزن­ مؤلفه­های مؤثر بر کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی

با توجه جدول 5 و شکل 2، میزان وزن­ و اهمیت عوامل مؤثر بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی به ترتیب عبارت اند از: مدیریتی، مهندسی، نظارتی، مالی، زیرساختی، انسانی، پشتیبانی، حقوقی، برآوردی و طبیعی.

بحث و نتیجه­گیری

افزایش مدت‌زمان اجرای پروژه‌های عمرانی موجب معطل شدن منابع انسانی و سرمایه‌ای کشور و عدم تخصیص بهینه منابع می‌گردد (حنیفه و قاسمی، 1399).  این امر علاوه بر زیان‌های اقتصادی و اتلاف منابع، باعث می­شود دولت نتواند مطابق برنامه‌ریزی‌های خود عمل نماید (آشفته، تقی­زاده و ناطقی،1398). پروژه­های عمرانی ورزشی هم از این امر مستثنی نخواهند بود. بنابراین لزوم توجه به عواملی که باعث تأخیر در این پروژه­ها می­گردد، حیاتی است. از این­رو، تحقیق حاضر با هدف شناسایی و ارزیابی این عوامل صورت پذیرفت.

هرچند که با توجه به نتایج تحقیق حاضر، 10 عامل عمده می­تواند زمینه عدم بروز و یا کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی را فراهم آورند، ولی دراین‌بین 4 عامل مدیریتی، مهندسی، نظارتی و مالی از اهمیت بیشتری برخوردارند. در ابتدای امر به نظر می­رسید که عوامل مالی مهم‌ترین عامل در بروز تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی باشد، اما بر اساس نتایج تحقیق این عامل در اولویت چهارم قرار گرفت.

عواملی همچون: جلوگیری از تغییرات مدیریتی در سطوح مختلف پروژه، ثبات مدیریت، برنامه‌ریزی مناسب و دقیق اجرایی پروژه، واکنش مطلوب به تحریم‌های بین‌المللی، عدم تعجیل در افتتاح پروژه، کاهش حساسیت‌های غیرمنطقی رسانه­ای، اطلاع‌رسانی به موقع پیمانکار به مشاور و کارفرما، کاهش میزان توقف پروژه از سوی نهادها و سازمان‌های دولتی، کاهش میزان بروکراسی اداری، در زمره عوامل مدیریتی مؤثر بر کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی به شمار می آیند.

اگر مدیران و افراد صاحب صلاحیت در جایگاه مناسب خود قرار نگیرند نه‌تنها از تجربه‌ آنان در امور استفاده نمی‌شود، بلکه مشکلات پیچیده‌ای در کار پیش خواهد آمد و این موضوع مصداق همان خشت اول است که کج قرارگرفته باشد. به رغم وجود متخصصان باتجربه­ در نظام فنی و اجرایی کشور، از تمام ظرفیت‌های آن‌ها استفاده نمی‌شود. بامطالعه‌ وضعیت بسیاری از پروژه‌ها در کشور می‌توان چنین نتیجه گرفت که مسئله اصلی در وجود منابع انسانی نیست، بلکه در مدیریت این منابع است. سازماندهی مناسب، تعریف درست وظایف و اختیارات، انتخاب صحیح افرد و رعایت اصول مدیریتی در طول کار، از نکات مهم در روند پروژه است. اختصاص جایگاه مدیریتی به افراد نظرکرده، اشتباه رایجی است که در پروژه‌ها رخ می­دهد. مدیر باید منافع اجتماع را به منافع خود مقدم بداند، به رشد سازمان خود بیندیشد و از احساس مسئولیت مناسبی برخوردار باشد. در واقع، عزم به اتمام پروژه‌های عمرانی مستلزم احساس مسئولیت در قبال جامعه است، اما ملاحظه می‌شود که اهتمام مدیران و سازمان­ها بیشتر معطوف به اتمام کار با هزینه کمتر و بدون توجه به کیفیت است (سپهرپور، 1383). جای تأسف این‌که در برخی موارد، راه‌اندازی سریع‌تر طرح‌های معوق از طریق میانبرهایی همچون: افتتاح صوری، راه‌اندازی نابهنگام تأسیسات زیربنایی و ... صورت می‌گیرد. از دیگر موارد مدیریتی، ثبات در مدیریت است. بدیهی است که پس انتخاب و انتصاب مدیران لایق، تغییر و تعویض آنان تا تحویل موقت طرح، به صلاح نیست. لذا باید ضوابطی نیز برای جابه‌جا کردن مدیران طرح‌های بزرگ، تعیین و تصویب گردد تا از ایجاد خلع مدیریتی و تعلل در اجرای طرح جلوگیری به عمل آید. تعویض مدیر پروژه در طول مرحله ساخت سبب مشکلات زیادی می­گردد. به عنوان مثال، مدیر پروژه جدید باید برای آشنایی با عوامل پروژه، مشکلات اجرایی و محدودیت‌های پروژه، مدت‌زمان زیادی وقت صرف کند که این امر سبب کندی روند اجرا می‌گردد. این نتایج با نتایج تحقیق اگیوکوممنساه و نایت (2017) و رضایی (1394) که اعلام نمودند یکی از علل تأخیر در پروژه­های عمرانی عامل مدیریتی است، همخوانی دارد.

دومین عامل مهم تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی، عامل مهندسی است. از جمله این عوامل عبارت اند از: ایجاد قراردادهای نوین مهندسی، بهبود مهارت کنترل و نظارت فنی کارفرما، انتخاب مناسب و علمی پیمانکار، بررسی فنی طرح اولیه پروژه، تهیه به موقع نقشه‌های پروژه، بهره‌گیری از مهندسی هم‌زمان در پروژه، بهبود وضعیت دسترسی به محل پروژه، یکپارچگی میان ‌ساخت و طراحی مراحل مختلف پروژه.

به نظر می­رسد می­توان با تهیه و تنظیم قرارداد­های ایده­آل- به طوری که قرارداد توانایی پیش­بینی­ و کنترل ریسک­های پیش­رو را داشته باشد و حرکت از سمت قراردادهای سنتی که تنها متکی بر حداقل قیمت هستند به سمت قراردادهای نوین که تمامی جوانب را مد نظر قرار می­دهند- انتخاب پیمانکارانی مناسب که هم دارای توان تخصصی لازم و هم حافظ منافع ملی و عمومی باشند و رعایت سایر عوامل مهندسی، زمینه کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی را فراهم نمود.

 بر اساس نظام فنی اجرایی کنونی، شرکت‎های مهندس مشاور ملزم به شناسایی نیازمندی‌ها، ملزومات و مشکلات پروژه پیش از مرحله ساخت می‌باشند تا در طراحی‌های خود این مسائل را لحاظ نمایند. در واقع، استفاده از اطلاعات‌پایه به شکل صحیح و کارا نقش مهمی در موفقیت یک پروژه دارد. اگر مطالعات اولیه به‌صورت پایه‌ای و توسط افراد باتجربه و متخصص انجام گیرد، خیلی از عوامل بازدارنده آتی پروژه که اثر مستقیم بر زمان اجرا دارد، از بین می‌رود. اما به دلیل عدم آشنایی مهندسان مشاور با شرایط اجرا و کارگاه، در بسیاری از موارد مقادیر برآورده شده از جمله: حجم کار، مصالح، ماشین‌آلات، زمان پروژه، اعتبار مالی و جریان نقدینگی موردنیاز با واقعیت همخوانی ندارد. حتی پس از اجرای پروژه نیز به دلیل ضعف سیستم مستندسازی اغلب بازخورد مناسبی از مسائل و مشکلات پروژه تهیه نمی­شود و در پروژه‌های مشابه بعدی نیز همین مشکلات تکرار می­گردد. یکی دیگر از عوامل مهندسی، تهیه و تنظیم قراردادهای شفاف است که حق پیمانکار و کارفرما به خوبی و وضوح در آن مشخص شده باشد. عدم تنظیم مناسب قراردادها در کنار نگرش بدبینانه به پیمانکاران سبب گردیده است که اخذ مطالبات پیمانکاران با مشکل همراه شود. نتیجه این مسئله تضعیف پیمانکار و اختلال در روند اجرای پروژه است. به‌ناچار پیمانکار برای اینکه بتواند کارگاه را تأمین نماید مجبور می‌شود که با حداقل هزینه ممکن ادامه دهد و از سرعت کار بکاهد. در هر حالت این امر سبب از بین رفتن توان بهینه پیمانکار و اختلال در روند کار می­گردد (ره انجام و کوچکی، 1397). این نتایج با نتایج تحقیق جعفری (1389) مبنی بر نقش عوامل مهندسی در کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی همخوان است.

سومین عامل مهم در تأخیر در پروژه­های عمرانی عامل نظارتی است. از جمله این عوامل عبارت اند از: کنترل درج قیمت در مناقصه، کنترل مناسب زمان‌بندی پروژه، نظارت دقیق دستگاه‌های اجرایی، رسیدگی به موقع به اسناد و گزارش‌های پیمانکار، جلوگیری از اعمال نفوذ ذینفعان در پروژه، جلوگیری از انحصاری نمودن برخی مصالح مورد نیاز در پروژه، جلوگیری از نفوذ گروه‌ها و افراد سیاسی و شناسایی به موقع عیوب تجهیزات.

نظارت باید هم توسط مدیریت پروژه و هم از طرف نهادهای نظارتی بر مراحل مختلف کار انجام شود. هر چند که نظارت زیر مجموعه عامل مدیریت است، ولی در تحقیق حاضر به لحاظ اهمیت و جایگاه آن و مشورت متخصصان، به عنوان یک عامل مهم و جداگانه در نظر گرفته شد. با افزایش حجم پروژه‌های عمرانی به‌خصوص پروژه‌های عمرانی ملی و گسترده شدن ابعاد آنها، روش‌های نظارتی گذشته دیگر جوابگو نیست و نمی‌تواند ضامن کیفیت مطلوب باشد. ضعف نهادهای نظارتی در بسیاری موارد سبب افزایش هزینه‌ها، انتصابات غیرمنطقی، تصمیم‌های خسارت‌بار و در نهایت، دور شدن از آرمان‌های اصلی طرح می‌گردد (ره انجام و کوچکی، 1397). از دیگر مواردی که باید بر آن نظارت گردد دخالت گروه­ها و افراد سیاسی است. به عنوان مثال، روابط سیاسی و لابی­گری برخی از نمایندگان و دولتمردان سبب می­گردد پروژه‌های متعددی در بودجه گنجانده شود بدون آنکه منابع کافی برای اجرای همه آن‌ها وجود داشته باشد. این پروژه­ها ممکن است در اولویت اجرا نباشند و درنتیجه پس از اتمام دوره فعالیت سیاسی نمایندگان، به‌صورت نیمه‌تمام رها می­گردند. اغلب این پروژه‌ها توجیه اقتصادی ندارند و با ظرفیتی بیشتر از نیازمندی‌های منطقه ساخته می‌شوند و هیچ‌گاه به بهره‌برداری کامل نمی‌رسند. فشارهای سیاسی برای تصویب پروژه‌های عمرانی به نمایندگان مجلس محدود نمی‌شود، خود دولت هم در سفرهای استانی حجم زیادی از پروژه‌های عمرانی مانند پروژه­های عمرانی ورزشی را شتاب‌زده و گاهی بدون کار کارشناسی و مطالعات توجیهی به تصویب می‌رساند. لذا نقش سازمان­های نظارتی مانند سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به‌عنوان تنها مرکز تصمیم‌گیری طرح‌های عمرانی، در این مباحث باید بسیار پررنگ‌تر باشد. این نتایج با نتایج تحقیق هادی­زاده (1398) که بیان نمود در کشور ما فقدان بانک اطلاعاتی فنی و نظارتی مناسب و به‌روز نبودن اطلاعات، سبب می‌شود نتوان به معنای واقعی بر پروژه­ها نظارت نمود و همچنین نتایج تحقیق گورگانی، محمدی و ثابت (1398) مبنی بر نقش عوامل نظارتی بر کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی همخوانی دارد.

چهارمین عامل اثرگذار بر تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی، عامل مالی است. از جمله این عوامل عبارت اند از: کاهش میزان بدهی‌های مالی گذشته، پرداخت به موقع منابع مالی در حین انجام پروژه، بیمه یا حمایت مالی جهت مدیریت آثار ناشی از افزایش شدید تورم، تخصیص منابع مالی مورد نیاز پروژه، پیش پرداخت به موقع به پیمان‌کار و بهبود نقدینگی مناسب.

به نظر می­رسد یکی از دلایل مشکلات مالی و عدم تحقق بودجه طرح­های عمرانی، برآورد نادرست میزان تحقق بودجه باشد. برآورد نادرست بودجه، وابستگی بودجه کشور به درآمدهای نفتی و همچنین نرخ بالای تورم باعث گردیده که بودجه اختصاصی به پروژه‌های عمرانی ورزشی  متغیر باشد. اگر قیمت نفت در بازارهای جهانی کاهش یابد، دولتمردان ملزم به کاهش اعتبارات عمرانی شده و پروژه‌های عمرانی نیمه‌کاره رها می‌شوند. زمانی که قیمت نفت افزایش یابد، بودجه تزریقی نیز افزایش یافته و دولتمردان  با تصویب شتاب­زده پروژه‌ها سعی بر هزینه بیشتر دلارهای نفتی می‌کنند (دودانگه، 1397). بنابراین می­توان با برآورد صحیح درآمدهای بودجه­ای، میزان تحقق اعتبارات واگذاری به بخش­های عمرانی ورزشی را افزایش داد و از این طریق زمینه کاهش و حذف تأخیر در این پروژه­ها را رقم زد.

با توجه به عوامل شناسایی شده در این تحقیق پیشنهاد می­گردد مدیران و دست‌اندرکاران حوزه پروژه­های عمرانی ورزشی با تأکید بر عوامل مهم­تر و همچنین لحاظ سایر عوامل در مراحل زیر زمینه کاهش تأخیر در پروژه­های عمرانی ورزشی و در نتیجه بهره‌مندی از آثار مثبت آن در ورزش و جامعه را فراهم آورند:

  • پیش از ساخت شامل انتخاب زمین مناسب و بدون معارض، توجه به شرایط طبیعی منطقه مانند گسل زلزله، اخذ مجوز­های مورد نیاز از ارگان­های ذیصلاح، انتخاب پیمانکاران و نیروی انسانی متخصص از طریق مناقصه­های واقعی، انتخاب تیم مدیریتی متخصص و توانمند، انتخاب مشاوران حقوقی خبره، برآورد مناسب هزینه­ها و منابع تأمین آن­، پیش­بینی درست نرخ تورم، تعیین زمان مناسب پایان کار، تنظیم قراردادهای مهندسی به روز و بدون ابهام و پرهیز از کلنگ­زنی بدون حساب و سیاسی
  • موارد حین ساخت شامل نظارت منظم و مداوم بر مراحل مختلف کار توسط یک تیم نظارتی متخصص، عمل به مفاد قرارداد، پرداخت به موقع­ مطالبات پیمانکار، تأمین به موقع مصالح و سایر امور پشتیبانی.
  • منابع

    • آشفته، آروین؛ تقی­زاده، مهدی و ناطقی، ایمان. (1398). «ارائه مدل پویایی­شناسی سیستم برای تحلیل تأخیر پروژه­های عمرانی». دومین کنفرانس ملی انجن ایرانی پویایی­شناسی سیستم­ها. تهران. https://civilica.com/doc/912003/
    • جعفری، الیاس. (1389). «بررسی دلایل تأخیر پروژه­های عمرانی ورزشی کشور». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مدیریت ورزشی، دانشگاه شمال.
    • جوادیان، سیدرضا؛ فلاح، احمدعلی و میرجلیلی، علیرضا. (۱۳۹۵). «بررسی عملکرد منطق فازی در مدیریت ریسک پروژه‌های عمرانی ورزشی». چهارمین کنفرانس ملی پژوهش­های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری. تهران، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی. https://civilica.com/doc/612099/
    • حقیقت، محمدحسین و قربانی، علی. (۱۳۹۸). «مدل‌سازی تا خیرات پروژه‌های ساخت‌وساز مبتنی بر شبکه عصبی جهت تعیین سهم عوامل مؤثر در بروز تأخیرات در پروژه­های عمرانی ابنیه در شهر تهران». ماهنامه عمران و پروژه، ش 1، صص 73-90.
    • حنیفه، میلاد و قاسمی، پوریا. (۱۳۹۹). «شناسایی عوامل تأثیرگذار بر تأخیرات پروژه‌های ای پی سی خطوط ریلی ایران».https://civilica.com/doc/1007862/
    • خانزادی، مصطفی؛ دبیریان، شاهین و پیروزفر، راضیه. (۱۳۹۰). «بررسی دلایل تأخیر طرح‌های عمرانی در ایران و راه‌های برون‌رفت آن». دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت استراتژیک پروژه‌ها. تهران، دانشگاه صنعتی شریف، پژوهشکده شهید رضایی. https://civilica.com/doc/242916/
    • دودانگه، رضا. (1397). دلایل تأخیر در پروژه‌های عمرانی. تهران: چاپ ندای کارآفرین
    • رضایی، علیرضا. (1394). «بررسی بسترهای لازم در به کارگیری عامل چهارم (مدیریت طرح) در پروژه‌های ورزشی کشور». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مدیریت پروژه و ساخت، دانشگاه شهید بهشتی.
    • ره انجام، علیرضا و کوچکی، مهناز. (1397). بررسی علل تأخیر پروژه‌های عمرانی و ارائه راهکار. تهران: سنجش و دانش
    • سپهرپور، ناهید. (1383). چرا برخی از شرکت­ها جهش می­کنند و برخی دیگر خیر (از خوب به عالی). تهران: آوین
    • سوادی، مهدی؛ همتی نژاد، مهرعلی؛ قلی­زاده، محمدحسن و گوهر رستمی، حمیدرضا. (1394). «طراحی الگوی توسعه ورزش همگانی در استان هرمزگان». فصلنامه مدیریت و توسعه ورزش. ش 2، صص 87-102.
    • فتحی، نسترن و علیپور، مجید. (۱۳۹۸). «امکان‌سنجی مدیریت چالش‌های پیش رو در ساخت و بازسازی پروژه ورزشی و فرهنگی تحت پیمان BOT نارنجستان تهران».چهارمین همایش بین‌المللی افق‌های نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی. تهران، انجمن افق نوین علم و فناوری. https://civilica.com/doc/911506/
    • گورکانی، اسماعیل؛ محمدی، میلاد و ثابت، عباس. (۱۳۹۸). «شناسایی عوامل مؤثر در بروز تأخیر و افزایش هزینه در پروژه‌ها مطالعه موردی مسکن مهر». نخستین کنفرانس ملی مدیریت، اخلاق و کسب‌وکار. شیراز، موسسه آموزش عالی آپادانا. /https://civilica.com/doc/918418
    • ملاهی کوهی، مینا؛ رمضانی نژاد، رحیم؛ جوادی­پور، محمد و یاسوری، مجید. (1393). «بررسی عوامل مؤثر بر توسعه ورزش قهرمانی استان‌های ایران و ارائه الگوی پیشنهادی». پایان‌نامه تربیت‌بدنی دانشگاه گیلان،ص 42.
    • هادی زاده، محمد. (1398). «بررسی و ارائه پیشنهاد درباره­ تأخیرات و نحوه­ ارائه لایحه تأخیرات در پروژه‌های عمرانی». چهارمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری، مدیریت شهری و محیط‌زیست. کرج. /https://civilica.com/doc/902928
    • Abraham, S. (2019). “Are the Public Subsidies of Professional Sports Stadiums Worth the Cost of Building Them?” CMS senior theses, Claremont McKenna College.
    • Agyekum-Mensah, G., & Knight, A. D. (2017). “The professionals’ perspective on the causes of project delay in the construction industry”. Engineering, construction and architectural management.
    • Aziz, R. F., & Abdel-Hakam, A. A. (2016). “Exploring delay causes of road construction projects in Egypt”.Alexandria Engineering Journal, 55(2), 1515-1539.‏
    • Gunduz, M., & Tehemar, S. R. (2019). “Assessment of delay factors in construction of sport facilities through multi criteria decision making”. Production Planning & Control, 1-12.
    • Kumar, H., Manoli, A. E., Hodgkinson, I. R., & Downward, P. (2018). “Sport participation: From policy, through facilities, to users’ health, well-being, and social capital”. Sport Management Review, 21(5), 549-562.
    • Mittal, Y. K., Paul, V. K., Rostami, A., Riley, M., & Sawhney, A. (2020). “Delay factors in construction of healthcare infrastructure projects: a comparison amongst developing countries”.Asian Journal of Civil Engineering, 1-13.‏
    • Okoro, C. O., Mansur, S. A., Yahya, K., Igwe, U. S., & Obiefuna, J. I. (2020). “Impact of Skilled Workforce Induced Delay on Project Delivery and Construction Sustainability in Nigeria”.International Journal of Business and Technology Management, 2(1), 15-26.‏
    • Tehemar, S. R. S. (2018). “Evaluation of Delay’s Causes and Effects on Sport Facilities”. A Project Submitted to the Faculty of the College of Engineering in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Masters of Science in Engineering Management.