تاثیر تمرین و رقابت بر عوامل جسمانی و فیزیولوژیکی بازیکنان نخبه والیبال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 متخصص علم تمرین از آلمان، استادیار دانشگاه شهید بهشتی (نویسنده مسئول) E-mail:alireza_sa_28@yahoo.com

2 دانشجوی دکترای تربیت بدنی

3 کارشناس ارشد تربیت بدنی

چکیده

شناخت ویژگی­های فیزیولوژیکی و جسمانی در هر رشته ورزشی از عوامل تعیین کننده و موثر در اجرای ورزشکاران است. ارزیابی این ویژگی­ها، سال­هاست که در برنامه مربیان و ارزیابی تیم های ورزشی قرار گرفته است. این پژوهش بر آن است که تاثیر تمرین و رقابت را بر عوامل جسمانی و فیزیولوژیکی بازیکنان نخبه والیبال بسنجد. آزمودنی­های این تحقیق، 15 بازیکن مرد نخبه والیبال (سن5/6±8/25، قد2/8±191 سانتیمتر، و وزن2/8±2/88 کیلوگرم) بودند که در لیگ برتر سال 90-91 حضور داشتند بود. آزمودنی ها در سه مرحله شامل پیش از شروع تمرینات آماده سازی، بعد از 8 هفته تمرینات آماده سازی(شامل تمرینات استقامتی و قدرتی همراه با تمرینات مهارتی والیبال) و در پایان نیم فصل (8 هفته تمرینات حفظ آمادگی و انجام 14 مسابقه)، پیرامون عوامل توان بی­هوازی، قدرت خمش انگشتان، عضلات ناحیه کمربند شانه­ای، پشتی و پا، چابکی، سرعت، پرش عمودی یکدست، پرش عمودی دودست، پرش طول، انعطاف­پذیری و استقامت میان تنه مورد سنجش قرار گرفتند. یافته­های این پژوهش نشان داد که بین قدرت خمش انگشتان دست چپ و دست راست، عضلات دورکننده، عضلات نزدیک کننده کتف و دراز و نشست بازیکنان والیبال در پایان مرحله آماده­سازی و نیم فصل تفاوت معنی داری وجود ندارد.(05/0<P) همچنین، توان بی­هوازی، چابکی، سرعت، پرش طول، پرش ارتفاع یک دست و پرش ارتفاع دو دست، بازکننده­های پا و عضلات پشتی در پایان مرحله آماده سازی در بازیکنان والیبال افزایش معنی داری دارد(05/0>P)که این عوامل در پایان نیم فصل تفاوت معنی داری را نشان ندادند(05/0<P)- ولی انعطاف پذیری بازیکنان والیبال در پایان مرحله آماده سازی و نیم فصل در هر دو مرحله افزایش معنی داری یافت.(05/0>P) نتیجه آن که افزایش عوامل آمادگی جسمانی و تاثیر آنها در بهبود عملکرد ورزشکاران، نشان دهنده اهمیت این عوامل و کنترل آن­ها در مراحل آماده سازی و رقابت است.

کلیدواژه‌ها


تاثیر تمرین و رقابت بر عوامل جسمانی و فیزیولوژیکی بازیکنان نخبه والیبال

علیرضا سلیمی آوانسر[1]

محمود افشار دوست[2]

 سعید نظری[3]

تاریخ دریافت مقاله: 1/4/1393

تاریخ پذیرش مقاله: 30/4/1393

 

مقدمه

شناخت ویژگی­های جسمانی و فیزیولوژیکی در هر رشته ورزشی از عوامل تعیین کننده و موثر در اجرای ورزشکاران است. ارزیابی ویژگی­های پیکری و فیزیولوژیکی، سال­هاست که در برنامه مربیان و ارزیابی تیم­های ورزشی قرار گرفته است.(قراخانلو و همکاران،1385) برای اطمینان از اینکه ورزشکاران    نیازمندی­های جسمانی، فیزیولوژیکی، روانی، و مهارتی را به دست آورده­اند، از آزمون­های متعدد استفاده می­شود. بنابراین، در تعیین وضعیت مهارت و سطح توانایی­های ورزشکاران، تعیین نقاط قوت و ضعف و طراحی تمرین بر مبنای آنها و اندازه­گیری پیشرفت ورزشکاران، استفاده از آزمون­ها ضروری است.(شپارد، 2008) تمرین موجب تغییرات مثبتی در ویژگی های فیزیولوژیکی، آنتروپومتریک و بیوشیمیایی می شود که آن را می­توان به فعالیت­های مناسب نسبت داد.(لایدور و زیو 2009؛ شپارد و همکاران،2009)والیبال رشته­ تناوبی است که نیازمند تلاش­های کوتاه مدت متوالی با شدت بالا و دوره­های فعالیت با شدت پایین است. ورزشکار حین این دوره­های شدید متوالی کوتاه مدت در فعالیت­های پرشی برای دفاع و حمله درگیر است.(گبت و همکاران، 2007) امروزه، بازیکنان نخبه والیبال سریع تر، قوی تر و در شرایط فیزیکی بهتری به نسبت گذشته هستند که این نشان دهنده برخورداری از مهارت­های توسعه یافته و تمرینات منظم با برخورداری از قدرت، توان و آمادگی­های خاص آن رشته ورزشی است. تحقیقات نشان می‌دهد که ورزشکاران موفق در ورزش‌های خاص دارای ویژگی‌های بدنی و فیزیولوژیکی منحصر به فردی هستند. دانستن این ویژگی ‌ها مهم، عامل تعیین کننده و موثری در اجرای ورزشکاران می‌باشد.(بیشف و همکاران،2005) ویژگی­های پیکرسنجی و جسمانی به عنوان پیش نیاز بسیار مهم در والیبال و موفقیت آن به شمار می­آیند و ظرفیت­های فیزیولوژیکی، نقش مهمی را در آمادگی و انتخاب بازیکنان نخبه ایفا      می­کند.(گبت و جورجیف، 2007) تمرینات دوره آماده­سازی معمولاً به تمرین مهارت­های حرکتی اختصاص می­یابند، در حالی­که دوره­های رقابت ابتدا بر بهبود تکنیک­ها و تاکتیک­ها تمرکز دارد.(بوسکو، 2009) هدف از تمرینات قبل از فصل، رسیدن به اوج آمادگی جسمانی و دیگر پارامترها در شروع فصل است، اما هدف از تمرینات در حین فصل، حفظ این آمادگی­های کسب شده از مرحله آماده­سازی است. آگاهی از تغییرات ویژگی­های جسمانی و کنترل آن در مرحله آماده سازی و رقابت بازیکنان والیبال، اطلاعات با ارزشی را درباره ویژگی­ها و نیمرخ جسمانی افراد فراهم می کند. همچنین، می­تواند از تغییراتی که به عملکرد آسیب می رساند، پیشگیری کند.(میلانسه و همکاران،2012) تراجکوئیچ[4] و همکاران(2012) به بررسی تاثیرات 6 هفته تمرینات آماده­سازی بر عملکرد جسمانی در 16 بازیکن نخبه والیبال پرداختند. نتایج یافته های آنها نشان داد که در پایان مرحله آماده­سازی، سرعت بازیکنان بهبود معنی­داری پیدا کرد، ولی چابکی و پرش عمودی، پرش طول و پرش اسپک تغییر معنی­داری نکردند. همچنین، مانا[5] و همکاران (2012) به بررسی 8 هفته تمرینات آماده سازی و 4 هفته رقابت بر شاخص­های پیکرسنجی، فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی در بازیکنان والیبال پرداختند. آنها افزایش معنی­داری را در توان بی­هوازی، حداکثر اکسیژن مصرفی، قدرت عضلات پشتی و قدرت گرفتن انگشتان در پایان مرحله آماده سازی و رقابت گزارش کردند. شپارد[6] و همکاران (2009) نیز به بررسی تغییرات 12 ماه تمرین بر بازیکنان والیبال بین اللملی پرداختند و نتیجه گیری کردند که قدرت، توان و سرعت، رابطه مستقیمی با توان پریدن دارند و به دنبال آن افزایش معنی­داری در انواع مختلف پرش مشاهده می شود. با توجه به اینکه حین دوره­های طولانی مدت فصل رقابت، مربیان والیبال بیشتر بر روی تمرینات تاکتیکی و تکنیکی متمرکز می­شوند و حجم تمرینات اختصاص داده شده به تمرینات آماده­سازی و قدرتی کاهش می­یابد، ممکن است منجر به تغییرات ناخواسته در جنبه­های منتخبی از نیمرخ آمادگی­های جسمانی بازیکنان شود.(مارکیوز و مارینهو، 2009) همچنین، تاکنون مطالعات بسیار اندکی پیرامون بررسی تاثیرات تمرینات آماده سازی و رقابت بر عوامل آمادگی جسمانی بازیکنان نخبه شده است.(شپارد و همکاران، 2009) از طرف دیگر، نتایج آزمون­های آمادگی جسمانی به مربیان اجازه شناسایی و تعیین توانایی­های بازیکنان را می­دهد و احتمالاُ در طراحی برنامه­های تمرین و نیز ثبت تغییرات عملکرد بازیکنان در طول فصل کاربرد دارد.(جلال الدین و همکارن،2011) از آنجا که آزمودنی های این تحقیق بازیکنان نخبه ای هستند که از سابقه حضور در      رده های مختلف تیم ملی برخوردارند و پیشینه علمی مرتبط با ویژگی­های جسمانی و فیزیولوژیکی بازیکنان نخبه والیبال ایران در این زمینه وجود ندارد، این تحقیق به اجرا درآمد.

مواد و روش ها

از آنجا که تحقیق حاضر به بررسی اثر متغییرهای مستقل (تمرینات آماده سازی و رقابت) بر متغییرهای وابسته (عوامل آمادگی جسمانی) پرداخته است، از گروه­ها پیش آزمون، میان آزمون و پس آزمون به عمل آمد و نظر به اینکه کنترل تمام متغییرهای مخل امکان پذیر نبود، این پژوهش در تقسیم بندی طرح های نیمه تجربی بدون گروه کنترل قرار گرفت.

جامعه آماری این تحقیق، بازیکنان نخبه والیبال حاضر در لیگ برتر سال 90-91 بودند.

با توجه به مشکل بودن دسترسی به تیم­های نخبه در بلندمدت، یکی از تیم­های حاضر در لیگ برتر به صورت انتخابی به عنوان نمونه تحقیق انتخاب شد. ویژگی­های وزن، شاخص توده بدن و درصد چربی آزمودنی های این تحقیق متشکل از 15 بازیکن مرد نخبه والیبال(سن5/6±8/25، قد2/8±191 سانتیمتر، و وزن2/8±2/88 کیلوگرم) که در لیگ برتر حضور داشتند، در جدول 1 آورده شده است.

 

جدول 1 : (میانگین±انحراف معیار) وزن، شاخص توده بدن، درصد چربی بازیکنان والیبال در 3 مرحله

متغیرها

شروع تمرینات

پایان مرحله آماده سازی

نیم فصل

وزن بدن (کیلوگرم)

2/88 ±4/8

2/88 ±7/8

6/8±1/88

شاخص توده  بدن (kg/m2)

5/24±7/1

6/24±5/1

5/1±4/24

درصد چربی(%)

9/14±9/3

6/14±3/3

1/3±4/14

 

آزمودنی­ها در سه جلسه مجزا به آزمایشگاه دانشکده تربیت بدنی دانشگاه شهید بهشتی دعوت شدند: جلسه اول، پیش از شروع تمرینات آماده سازی؛ جلسه دوم، بعد از 8 هفته تمرینات آماده سازی؛ جلسه سوم، بعد از 8 هفته و انجام 14 مسابقه (پایان نیم فصل). در جلسه اول، آزمودنی­ها با محیط آزمایشگاه و نحوه انجام مراحل مختلف آزمون­ها آشنا شدند. در تمام جلسات، آزمودنی ها از 48 ساعت قبل، هیچ گونه فعالیت بدنی نداشتند و در استراحت کامل بودند. بعد از پوشیدن لباس ورزشی، ابتدا وزن(ترازوی دیجیتالی Seca با دقت 01/∙ کیلوگرم)، قد (قد سنج Seca با دقت 1/∙سانتیمتر) و شاخص توده بدنی[7] آنها اندازه گیری شد. برای اندازه گیری شاخص توده بدنی و درصد چربی از روش مقاومت بیوالکتریک (Body Composition Analyzer (Scan- plus استفاده شد. سپس از آزمودنی ها توسط دستگاه       نیرو سنج موجود در آزمایشگاه، اندازه گیری قدرت خمش انگشتان، عضلات ناحیه کمربند شانه ای، پشتی و پا به عمل آمد. آنگاه، برای اجرای آزمون وینگیت بر روی دوچرخه قرار گرفتند. آنها برای گرم کردن، چند حرکت کششی و مدت 3 تا 5 دقیقه رکاب زدن آرام را انجام می دادند و از آنها خواسته شد که نهایت تلاش خود را در اجرای آزمون به عمل بیاورند. به منظور پیشگیری از اثر خستگی بر نتایج آزمون­ها، هر آزمون به جز آزمون وینگیت، 2 نوبت تکرار شد و پس از این مرحله، آزمودنی ها 6 ساعت استراحت نمودند. بعد از ظهر همان روز، آزمون های تخصصی مربوط به آمادگی جسمانی بازیکنان والیبال از جمله:  چابکی، سرعت، پرش عمودی یکدست، پرش عمودی دودست، پرش طول، انعطاف پذیری و استقامت میان تنه در سالن آکادمی ملی المپیک از آنها گرفته شد.

روش اجرای آزمون ها

ترکیب بدن

برای اندازه­گیری درصد چربی و شاخص تودۀ بدنی آزمودنی­ها، از دستگاه آنالیز امپدانس بیوالکتریک[8] ساخت کشور کره استفاده شد. به منظور برآورد صحیح دستگاه از وزن بدن، درصد چربی و شاخص تودۀ بدنی آزمودنی­ها، این آزمون با رعایت موارد زیر انجام شد:

- آزمودنی­ها قبل از اجرای آزمون نسبت به تخلیۀ روده و مثانۀ خود اقدام کردند.

- آزمودنی­ها با حداقل پوشش روی دستگاه قرار می­گرفتند.

- در حین انجام آزمون، هیچگونه وسیلۀ فلزی به همراه آزمودنی­ها نبود.

- دمای آزمایشگاه بین 20-24 درجۀ سانتی­گراد کنترل شد.

قدرت خمش انگشتان

ابزار مورد استفاده برای این عامل، دینامومتر[9] بود و توانایی حداکثر فشار واردشده به دسته دینامومتر به عنوان قدرت دست ثبت می‌گردید.(شیمال و همکاران،2011)

قدرت عضلات پشتی

از دینامومتر[10] (مدل 0390-12) برای اندازه گیری قدرت عضلات پشتی و بازکننده پا با روش استاندارد استفاده شد.(جانسون و نلسون،1996)

قدرت عضلات نزدیک کننده کتف

جهت اندازه گیری قدرت عضلات نزدیک کننده کتف به آزمودنی گفته شد، دستگیره­های نیروسنج عضلات نزدیک کننده کتف[11] را در جلوی قفسه سینه طوری در دو دست نگه دارد که بازوهای وی موازی با سطح زمین قرار گیرد و پس از آمادگی، با نهایت قدرت شروع به دور کردن دسته های نیرو سنج از یکدیگر کند. عقربه نیروسنج بیشترین نیروی وارده جهت دورکردن دستگیره ها را نشان می دهد و در همان حالت ثابت می شود. پس از استراحت دادن به آزمودنی و صفر کردن عقربه- با اعلام امادگی او- یک بار دیگر این آزمون انجام شد و بیشترین درجه نشان داده شده توسط عقربه نیروسنج، به عنوان بیشترین قدرت وی ثبت شد. برای اندازه گیری قدرت عضلات سینه ای، مراحل کار شبیه اندازه گیری قدرت عضلات نزدیک کننده کتف بود، با این تفاوت که پس از آمادگی، با نهایت قدرت شروع به نزدیک کردن دسته های نیرو سنج از یکدیگر می کرد.(شیمال و همکاران،2011)

آزمون 9*4

به منظور سنجش چابکی، از آزمون 9*4 استفاده شد که ترکیبی از رفت و برگشت­های سریع است. بهترین زمان به دست آمده از  2 بار دوی رفت و برگشت در بین این خطوط ( از مجموع 2 نوبت آزمون) امتیاز آزمون ثبت شد.(رجبی و همکارن،1389)

آزمون پرش عمودی یک دست و دو دست

به منظور سنجش قدرت انفجاری پایین تنه، از آزمون پرش سارجنت و پرش دفاع استفاده شد.(شپارد و همکاران،2009)

آزمون 20 متر سرعت

در این آزمون، آزمودنی دو متر بیشتر از طول زمین والیبال را با فرمان رو، طی می­کرد. بهترین زمان به دست آمده از مجموع 2 نوبت آزمون به عنوان امتیاز آزمون ثبت شد. در آخر برای ارزیابی انعطاف­پذیری عضلات شکم و پشت، از آزمون نشستن و رسیدن و استقامت میان تنه از دراز و نشست استفاده شد.

پروتکل تمرینی

پروتکل تمرینی بازیکنان در مرحله آماده­سازی  شامل 8 هفته تمرین بود که در هر هفته 10جلسه تمرین دو ساعته (3 جلسه قدرتی با وزنه و 2 جلسه استقامتی، سرعتی و پلایومتریک و 5 جلسه تمرینات توپی) انجام می گرفت. پروتکل تمرینی بازیکنان در مرحله مسابقات شامل 8 هفته تمرین و مسابقه بود که در هر هفته 8 جلسه تمرین دوساعته (2 جلسه قدرتی با وزنه و یک جلسه استقامتی، سرعتی و پلایومتریک  و 5 جلسه تمرینات توپی) و 2 مسابقه در لیگ برتر ملاک عمل بود.

تجزیه و تحلیل آماری

داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 16 تجزیه و تحلیل شدند. جهت توزیع طبیعی داده ها از آزمون کولموگرف-اسمیرنف استفاده شد. برای مقایسه داده­ها به منظور بررسی تاثیر تمرین بر عوامل آمادگی جسمانی از آنالیز واریانس یک طرفه مکرر استفاده شد. سطح معنی ‌داری برای تمام تحلیل های آماری(05/0P<) در نظر گرفته شد.

یافته های پژوهش

در جدول 2 و 3 توصیف متغییرهای پژوهش (میانگین و انحراف معیار) و مقادیر P و F در سه مرحله، زمان­های قبل از شروع تمرینات، پایان تمرینات آماده سازی و نیم فصل ارائه شده است- با توجه به آزمون نرمالیتی، تمامی متغییرهای پژوهش از توزیع طبیعی برخوردار بودند. نتایج آماری داده­ها نشان داد که قدرت خمش انگشتان دست چپ و دست راست، عضلات دورکننده، عضلات نزدیک کننده کتف بازیکنان والیبال در پایان مرحله آماده سازی و رقابت تفاوت معنی داری نداشت.(05/0P>) همچنین، بازکننده­های پا و عضلات پشتی در پایان مرحله آماده سازی در بازیکنان والیبال افزایش معنی­داری داشت (05/0P<) که این افزایش در پایان نیم فصل نیز مشاهده شد، ولی معنی دار نبود.(05/0P>) پرش طول، پرش ارتفاع یک دست و پرش ارتفاع دو دست در پایان مرحله آماده سازی در بازیکنان والیبال افزایش معنی داری داشت(05/0P<) که این عوامل در پایان نیم فصل تفاوت معنی داری را نشان ندادند.(05/0P>) نتایج آماری داده ها نشان داد که تمرین و رقابت بر دراز و نشست بازیکنان والیبال در پایان مرحله آماده سازی و رقابت تاثیر معنی داری نداشت،(05/0P>) ولی تمرین و رقابت بر انعطاف پذیری بازیکنان والیبال در پایان مرحله آماده سازی و رقابت تاثیر معنی­داری دارد و در هر دو مرحله افزایش یافت.(05/0P<) چابکی، سرعت و توان بی هوازی (آزمون وینگت) در پایان مرحله آماده سازی در بازیکنان والیبال افزایش معنی داری داشت(05/0P<) که این عوامل در پایان نیم فصل تفاوت معنی داری را نشان ندادند.(05/0P>)

 

جدول2: میانگین و انحراف استاندارد قدرت عضلات در 3 مرحله آزمون در بازیکنان والیبال

متغییر (قدرت)

شروع تمرینات

پایان آماده سازی

نیم فصل

مقدار P

قدرت خمش دست راست(kg)

2/2±5/52

2/3±9/53

3/4±9/54

933/0

قدرت خمش دست چپ(kg)

6/3±6/55

7/3±6/55

3/4±9/54

516/0

قدرت عضلات بازکننده­های پا (kg)

3/8±3/160

*8/10±7/189

3/10±7/161

012/0

قدرت عضلات پشتی (kg)

4/10±3/153

*4/9±4/177

4/12±2/171

007/0

قدرت عضلات­دور کننده کتف (kg)

2/4±5/39

5/5±43

3/4±3/48

197/0

قدرت نزدیک کننده کتف (kg)

3/4±2/48

5±1/51

9/4±3/50

511/0

*تفاوت معنی دار نسبت به مرحله شروع تمرینات

جدول3: میانگین و انحراف استاندارد عوامل آمادگی جسمانی در در 3 مرحله آزمون در بازیکنان والیبال

متغییر وابسته

شروع تمرینات

پایان آماده سازی

نیم فصل

مقدار P

پرش طول(cm)

6/7±2/259

*5/7±3/265

3/6±1/260

000/0

پرش ارتفاع یک دست(cm)

6/4±310

*5/4±3/314

3/5±309

001/0

پرش ارتفاع دو دست(cm)

4±296

*6±300

3±297

006/0

درازو نشست

8/6±3/62

3/8±4/63

4/7±2/62

25/1

سرعت 20 متر(s)

06/0±71/3

*05/0±66/3

07/0±70/3

039/0

چابکی(s)

34/0±71/8

*29/0±18/8

38/0±25/8

009/0

انعطاف پذیری(cm)

7/±5/18

*8/1±21

*6/1±20

004/0

آزمون وینگت (wat)

57±783

*59±823

58±813

004/0

*تفاوت معنی دار نسبت به مرحله شروع تمرینات

بحث و نتیجه گیری

هدف از انجام این تحقیق، بررسی تاثیر یک دوره آماده­سازی و رقابت بر عوامل فیزیولوژیکی و جسمانی بازیکنان نخبه والیبال بود. یافته های پژوهش، تاثیر معنی دار تمرین را بر عوامل آمادگی جسمانی- به جز دراز و نشست - در پایان مرحله آماده سازی نشان داد. همچنین، در پایان نیم فصل به جز انعطاف پذیری، دیگر عوامل تفاوت معنی داری را نسبت به شروع تمرینات و پایان مرحله آماده سازی نشان ندادند.

از لحاظ فیزیولوژیکی، رشته والیبال نیازمند اجرای فعالیت های شدید برای انجام مهارت­هایی مانند پرش و اسپک است.(ژانگ،2010) گزارش شده است که بازیکنان والیبال 30 تا 250 حرکت توانی بالقوه را در 5 ست بازی اجرا می کنند که غالب این حرکات بر پایه پرش­ها شکل گرفته است.(هاساگاوا و همکاران،2002) 45 درصد از کل فعالیت های بازی را حرکات وضعیت های حمله و دفاع شامل می شود و 80 درصد از امتیازات کسب شده در بازی های بین المللی، بر گرفته از این حرکات است. اجرای عملکرد این مهارت والیبال- بعلاوه سرویس- مرتبط و وابسته به ارتفاعی است که این حرکات در سطح تور رخ می­دهد و به وسیله ظرفیت ورزشکار در پرش عمودی از مرکز ثقلش تعیین می شود.(کلودیو، 2008) بازیکنان والیبال می­توانند به عنوان بازیکنان توانی قلمداد شوند. بنابراین، توسعه ظرفیت پرش، توان پاها، قدرت و شتاب بازیکنان در طرح ریزی برنامه تمرین برای آنها از اهداف مهم به شمار می رود.(دریس و همکاران،2001؛بوسکو،2009) بنابراین، بازیکن والیبال باید از توان بالایی در پایین تنه به منظور اجرای متوالی پرش در اسپک، دفاع و سرویس برخوردار باشد. در این پژوهش، از آزمون های پرش طول، پرش ارتفاع یک دست، پرش ارتفاع دو دست و قدرت عضلات بازکننده پا برای سنجش توان و قدرت عضلات پایین تنه استفاده شد. نتایج نشان دادند که بعد از مرحله آماده سازی، این عوامل افزایش معنی داری داشتند که با نتایج استانگاللی (2008)، شپارد (2008) و ویگو (2003) همخوانی دارد. بومپا سه نوع توان را برای بازیکنان والیبال مطرح می­کند و آن را عاملی کلیدی در والیبال می داند: 1. توان بلند شدن[12] 2. توان واکنش[13] 3. توان استقامت.  شپارد و همکاران (2009) به طور عمومی و منطقی بیان نمودند که بازیکنان والیبال با توجه به ماهیت این ورزش و دارا بودن حرکات ماهرانه در زمین و پرش های عمودی و پی در پی، نیازمند سرعت و توان عضلانی هستند. همچنین، محققان رابطه مثبتی بین توانایی در پرش با تعداد اسپک، میزان موفقیت در اسپک و تعداد دفاع و سرویس پیدا کردند.(مارکیوز و مارینهو،2009) بهترین بهبود در عملکرد و اجرا زمانی اتفاق می افتد که تمرین مرتبط با نیاز های ورزشی و تکنیکی طراحی شود و بتواند تحریک لازم را بر سیستم­های مورد نظر اعمال کند.(مور و فرای،2007) در نتیجه، افزایش معنی دار توان و قدرت عضلات پایین تنه می تواند مرتبط با تمرینات وزنه پایین تنه، تمرینات پلویمتریک پایین تنه، اجرای  مهارت های پرش در طول اجرای تکنیک­ها باشد. در پایان فصل این عوامل افزایش یافتند، ولی معنی دار نبودند که آن را می توان به تمرکز بر روی مسابقات، کاهش حجم تمرینی و تمرکز بر روی تمرینات حفظ آمادگی نسبت داد. در این تحقیق، سرعت 20 متر و چابکی 9×4 بعد از مرحله آماده سازی، کاهش      معنی داری را نشان دادند که با نتایج تراجکوویچ و همکاران (2012) همخوانی دارد. چابکی به معنای واکنش صحیح و سریع در مقابل حرکت دیگر بازیکنان و توپ است. افزون بر این، چابکی را توانایی در کنترل تعادل با تغییر ریتم حرکات در زمانی محدود و توانایی در تغییر جهت بدن بدون از دست دادن سرعت تعریف کرده اند. پیش بینی واکنش­های سریع در مقابل توپی که به خوبی آبشار زده شده، یا واکنش در برابر توپی که به نوک انگشتان دفاع برخورد کرده است، یا قرار گرفتن در موقیعت پاس دادن، یا رسیدن به دفاع کنار در پاس­های لب تور با گام های ضربدر یا پا بغل همگی مصداق چابکی در والیبال هستند.(شوندی،1385) با توجه به اهمیت چابکی در والیبال، تمرینات ویژه­ای برای ارتقای این قابلیت طراحی و برنامه ریزی شده است. در بازی والیبال، بازیکنان با توجه به حرکت توپ، سرعت حرکت خود را تنظیم می کنند.(بریدویج،2003) انجام بازی­ها و مسابقات سطح بالا بدون چابکی مطلوب عملا امکان پذیر نیست. افزایش در سرعت و چابکی بازیکنان را به ماهیت انفجاری و تکراری مهارت های والیبال منسوب دانسته اند.(اسپک، دفاع، شیرجه) گبت بیان کرده که مهارت­های پایه­ای مبتنی بر بازی والیبال نقش بسزایی در افزایش چابکی و سرعت دارند، ولی تاثیر کمتری بر ویژگی­های پیکرسنجی و دیگر عوامل فیزیولوژیکی دارند.(گبت و جورجیف،2007) در پایان فصل، این عوامل کاهش یافتند، ولی معنی دار نبودند که آن را می توان به تمرکز بر روی مسابقات و تاکتیک ها، کاهش حجم تمرینی مرتبط با تمرینات سرعتی و چابکی منسوب دانست. دراز و نشست در بازیکنان تفاوت معنی داری را در سه مرحله آزمون نشان نداد که با کمی دقت می توان به بالا بودن تکرار آن­ها در مراحل مختلف پی برد- بالا بودن آن را می­توان به داشتن آمادگی­های قبلی و آمادگی­های کسب شده بازیکنان در این زمینه مرتبط دانست.

انعطاف­پذیری بازیکنان در بعد از تمرینات آماده سازی و نیم فصل افزایش معنی داری داشت. انعطاف پذیری ناحیه کمری و لنگی و شانه نقش اساسی در اجرای مطلوب مهارت­ها و کمک به دامنه حرکتی مفاصل حین اجرای ورزشی دارد و وجود رابطه مثبت و معنی داری بین مهارت پنجه و پاس با انعطاف پذیری موید این نقش است. اگر همه مفاصل یک بازیکن والیبال قابلیت حرکت در کل دامنه حرکتی را داشته باشند، به گونه ای که ورزشکار قادر به انجام مهارت های والیبال بدون آسیب دیدگی باشد، می توان بدن وی را انعطاف پذیر دانست.(افضل پور و همکاران، 1388) انعطاف پذیری در ورزشکارانی که از  دست های خود برای آبشار زدن در موقعیت حمله، بستن زاویه به هنگام دفاع و شیرجه رفتن به منظور توپ گیری استفاده می کنند، به وضوح دیده می شود. افزایش انعطاف پذیری در طول مرحله آماده سازی و رقابت را می­توان به انجام تمرینات ویژه والیبال و تمرینات کششی در طول این مرحله دانست که بخش اعظم تمرینات را گرم کردن مرتبط با کشش عضلات پایین تنه تشکیل می دهد. نکته قابل توجه آن که انعطاف پذیری، شاخصی است که در مدت زمان کوتاهی دست یافتنی است و برای حفظ آن باید تمریناتی در بلند مدت انجام شود.(شوندی،1385) نکته­ دیگر این که کوتاهی عضلات همسترینگ در بعضی از بازیکنان والیبال سبب کم بودن انعطاف پذیری آنها می شود. در تحقیق حاضر، اوج توان به عنوان شاخصی از عملکرد بی هوازی در ورزشکاران در مرحله آماده سازی افزایش معنی داری داشت که بنا بر یافته های پژوهشی، به هنگام بیش تمرینی، عملکردهای بی­هوازی و عملکردهای ویژه آن رشته ورزشی کاهش      می­یابد.(کونا و همکاران،2006) کالج طب ورزش المپیک انگلستان بیان کردند اوج توان در افراد دچار بیش تمرینی نسبت به گروه کنترل و سطوح اولیه کاهش می یابد. والیبال رشته­ تناوبی است که نیازمند       تلاش های کوتاه مدت متوالی با شدت بالا و دوره های فعالیت با شدت پایین است. گبت و همکاران (2007) بیان نمودند که تلاش های کوتاه مدت شدید در والیبال به همراه کل مدت زمان فعالیت بازی                  (حدود 90 دقیقه) نیازمند توسعه مناسب سیستم­های انرژی هوازی و بی­هوازی از سوی ورزشکار است. همچنین، در حین سرعت­های مختلف، پرش­ها (دفاع و اسپک) و حرکات بسیار شدید در زمین بازی نیازهای قابل توجه­ای بر روی سیستم عصبی عضلانی اعمال می­شود که بازیکنان والیبال نیازمند توسعه توانایی حداکثر توان هوازی و بی هوازی می باشند. از لحاظ فیزیولوژیکی، رشته والیبال نیازمند اجرای فعالیت های شدید  برای انجام مهارت های مانند پرش و اسپک است.(لیدور و زیو،2010،گبت و همکاران،2007)  بنابراین، بازیکنان باید از توان بی هوازی برخور دار باشند. اسپک­ها و دفاع­های انفجاری و آنی بر روی تور هم به اندازه کافی باعث تحریک متابولیسم بی هوازی می شود و لازم است که بازیکنان از ظرفیت بی­هوازی بالایی برخوردار باشند. در این تحقیق، اوج توان به عنوان شاخصی از عملکرد فیزیولوژیکی در ورزشکاران در مرحله آماده سازی افزایش معنی­داری داشت که نشان دهنده­ رعایت اصل ویژگی تمرین بهینه بودن تمرینات از لحاظ (حجم، شدت و تکرار)، ریکاوری و آمادگی افراد در پایان مرحله آماده سازی است. در پایان فصل اوج توان افزایش یافت، ولی معنی دار نبود که آن را می توان به تمرکز بر روی مسابقات، کاهش حجم تمرینی و تمرکز بر روی تمرینات حفظ آمادگی نسبت داد.

قدرت خمش انگشتان، رابطه مستقیمی با نیروی خم کننده عضلات در مفاصل انگشتان و عضلات ساعد و بازو دارد. قدرت خمش انگشتان نقش بسزایی در موفقیت ورزشکاران کشتی، تنیس، هندبال، والیبال و بستکبال بازی می کند؛ برای مثال، ضعف قدرت بازو و گرفتن در بازیکنان تنیس منجر به آرنج تنیس بازان می­شود. قدرت گرفتن دست، شاخص فیزیولوژیکی است که تحت تاثیر سن، جنس اندازه بدن قرار می­گیرد و به عنوان شاخصی از عملکرد جسمانی ارتباط بسیار قوی با قد، وزن، شاخص توده بدن و شاخص­های پیکرسنجی دارد.(شیمال و همکاران،2011).در تحقیق حاضر، قدرت خمش انگشتان دست چپ و راست بعد از تمرینات آماده سازی و نیم فصل تفاوت معنی­داری را نشان ندادند که این حفظ قدرت را می توان ناشی از تمرکز بر تمرینات قدرتی عضلات ناحیه بازو و ساعد در مرحله آماده سازی دانست- بازیکنان از لحاظ قدرت خمش، دارای سطح بالایی بودند که می توان آن را به فیزیک بدنی، قدرت عضلات بازو، ساعد و مفاصل انگشتان دست مرتبط دانست.  محققان رابطه معنی­داری بین قدرت انگشتان دست، بالا تنه و پشت با مهارت های والیبال (سرویس، پاس، اسپک) پیدا کردند و مهارت پنجه و پاس را با قدرت و استقامت عضلانی مرتبط و مهم دانسته اند. سرویس، یک مهارت موثر در بازی والیبال است و از آن به عنوان موج اول حمله یاد می کنند. بدین ترتیب، هر چه بازیکنان بتوانند توپ را با قدرت و شتاب بیشتری به حرکت در آورند، دریافت آن برای دریافت کننده مشکل تر خواهد بود.(افضل پور و همکاران،1388) از طرف دیگر، بازیکن باید بتواند این حرکات قدرتی را در طول بازی به کرات به اجرا در آورد که این خود به استقامت عضلانی بالایی نیاز دارد. بازیکنان نیازمند قدرت در کمربند شانه و عضلات پشتی هستند تا بتوانند با حداکثر نیرو به توپ بر روی تور نیرو وارد کنند و امتیاز مورد نظر را کسب نمایند.(شوندی،1385) در بازی والیبال بیشترین امتیاز از طریق اسپک به دست می آید. در نتیجه، هر چه بازیکن دارای قدرت بیشتری باشد، می­تواند در کسب امتیاز موفق­تر باشد. در تحقیق حاضر، عضلات دور کننده و عضلات نزدیک کننده تفاوت معنی داری را بعد از مرحله آماده سازی و نیم فصل نشان ندادند که می­توان آن را به روش اندازه گیری قدرت و محدود بودن دامنه حرکتی وسیله اندازه گیری و بی میلی بازیکنان به انجام آزمون های بعدی نسبت داد- باید این نکته را مد نظر قرار داد که قدرت این عضلات در حد بالایی قرار دارد. بازیکنان نخبه در ادامه حرکت اسپک به منظور انتقال نیروی بیشتر به توپ، از حرکت کمر و به طور صحیح از عضلات پشتی در ادامه حرکت دست­ها استفاده می­کنند. نتایج این تحقیق افزایش معنی­داری را در قدرت عضلات پشتی و کمری نشان داد که می توان آن را ناشی از تمرینات قدرتی پشت مانند پل اور، سیم کش از عقب، لیفت و پارویی دمبل خمیده دانست که منجر به افزایش قدرت عضلاتی مانند پشت بزرگ، گرد بزرگ و کوچک، فیله، مربع کمری و ذوزنقه می شوند - به عنوان یک نتیجه گیری، می توان آن را ناشی از ماهیت تمرینات (شدت، مدت و نوع) دانست.

بدین ترتیب، می توان نتیجه گیری کرد که با توجه به افزایش عوامل آمادگی جسمانی و تاثیر آنها در بهبود عملکرد و به دنبال آن تاثیر این عوامل بر اجرای مطلوب ورزشکاران می­توان به اهمیت عوامل آمادگی جسمانی و کنترل آن ها در شرایط آماده سازی و رقابت پی برد.  همچنین، ضروری است که فاکتورهای کنترل و بهینه سازی تمرین را در تیم های شرکت کننده در لیگ های برتر توسعه داد.

  • منابع

    • ·     افضل پور، محمد اسماعیل و رشیدی، عصمت (1388) "پیش بینی موفقیت در والیبال از روی ویژگی های روان شناختی، فیزیولوژیکی و پیکری بازیکنان زن استان خراسان جنوبی". پژوهش در علوم ورزشی. (23).
    • رجبی، حمید؛ ظریفی، آیدین و شاهین طبع، مهران (1389) "توصیف نیمرخ آمادگی جسمانی و مهارتی بازیکنان نخبه جوان و بزرگسال بسکتبال ایران". فصلنامه المپیک. (49).
    • شوندی، نادر (1385) فیزیولوژی والیبال. چاپ اول، تهران: انتشارات کمیته ملی المپیک
    • قراخانلو، رضا؛ کردی، محمدرضا؛ گائینی، عباسعلی؛ علیزاده، محمد حسین؛ واعظ موسوی، محمد کاظم و کاشف، مجید (1385) آزمون های سنجش آمادگی جسمانی، مهارتی و روانی. چاپ اول، تهران: کمیته ملی المپیک
      • Bishop, D,Edg,J ,Davis C, Goodman C. (2004) Induced metabolic alkalosis affects muscle metabolism and repeated-sprint ability. Medicine and science in sports and exercise. 36(5).
      • Bredeweg, S. (2003) The elite volleyball athlete. Handbook of Sports Medicine and Science: Volleyball.183-191.
      • Classene, A.L, Hlatky, S, Holdhaus, H. (1994) The role of anthropometric characteristics in modern pentathlon performance in female athletes. Journal of sports science.12(14).
      • Claudio L, Stanganelli, Douardo A, Oncken P, Mnacan S, Costa S. (2008) Adaptations on jump capacity in Brazilian volleyball players prior to the under-19 world championship. Journal of strength and conditioning research. 22(3).
      • Cunha, G.S., J.L. Ribeiro, and A.R. Oliveira. (2006) Overtraining: theories, diagnosis and markers. Revista Brasileira de Medicina do Esporte. 12(5).
      • Driss T, Vandewalle H, Quiever J, Miller C, Monod, H. (2001) Effect of external loading on power output in a squat jump on a force platform, a comparison between strength and power athletes and sedentary individuals. J Sport Sci. 19(2).
      • Gabbet, T.(2006) Skill-based conditioning games as an alternative to traditional conditioning for rugby league players. J Strength con Res.20.
      • Gabbett, T. and B. Georgieff. (2007) Physiological and anthropometric characteristics of Australian junior national, state, and novice volleyball players. The Journal of Strength & Conditioning Research. 21(3).
      • Gabbett, T.J. and B. Georgieff.(2006) "The development of a standardized skill assessment for junior volleyball players". International journal of sports physiology and performance. 1(2).
      • Gabbett, T, Georgieff ,B, Domrow N .(2007)" The use of physiological, anthropometric, and skill data to predict selection in a talent-identified junior volleyball squad". Journal of sports sciences. 25(12).
      • Galaleldin ,H, Zapartidis I, Ibrahim ,H .(2011) "A comparative study between talented young Greek and German handball players in some physical and anthropometric characteristics". Bio.Sport; 28.
      • Hasegawa, H, Dziados, J, Newton, RU, Fry, AC, Kraemer, WJ, and Hakkinen, K. (2002) Periodize training programmes for athletes. In: Strength Training for sport, Kraemer WJ and Hakkinen, K, eds, London: Blackwell science.
      • Indranil ,M, Gulshan ,L,K, Prakash C,D, (2012)"Effect of training on anthropometric, physiological and biochemical variables of u-19 volleyball players". Journal of human sport& exercise ISSN. 7(1).
      • Jonson, BL, Nelson ,JK.(1996) Practical measurements for evaluation in physical education. London: Macmillan Publishing co.
      • Krzysztof Busko. (2009) "Change of power-velocity relationship in volleyball players during an annual training cycle". Human movement. 10(2).
      • Lidor, R. and G. Ziv.(2010) "Physical characteristics and physiological attributes of adolescent volleyball players-a review". Pediatrics exercise science. 22:114-134.
      • Marques M,C, Marinho D.A. (2009)" Physical parameters and performance values in starters and non-starters volleyball players: A brief research note". Fundacotecnica do desporto. 5(3).
      • Marques M,C, Van den T,R, Gabbett TJ, Reis VM, Gonzalez badillo JJ. (2009) "Physical fitness qualities of professional volleyball players: determination of positional". The journal of strength and condition research،23..
      • Milanese,C, Piscitelli ,F, Lampis,c , Zancarnaro,C. (2012). Effect of a competitive season on anthropometry and three compartment body composition in female handball players. Biol.sport; 29:199-204.
      • Moore, C.A. and A.C. Fry.(2007). Nonfunctional overreaching during off-season training for skill position players in collegiate American football. J Strength Cond Res, 21(3): 793-800.
      • Nebojsa,T, Milancovic Z, Sporis G,Milic V,Stankovic R .(2012). The effects of 6 weeks of preseason skill based conditioning on physical performance in male volleyball players, journal of strength and conditioning association;26(5)1475-1480.
      • Sheppard J,M, Chapman D,W, Gough C, McGuigan M,R. (2009) Twelve- Month training induced changes in elite international volleyball players. Journal of strength and conditioning association. 23(7).
      • Sheppard J,M and et. al (2008) Relative importance of strength, power, and anthropometric measures to jump performance of eliteh volleyball players. J strength Cond Res. 22(3).
      • Sheppard, J.M, T.J. Gabbett, L.C.R. Stanganelli, (2009) An analysis of playing positions in elite men's volleyball: considerations for competition demands and physiologic characteristics. The Journal of Strength & Conditioning Research. 23(6).
      • Shyamal koley and et. al(2011) Correlations of handgrip strength with selected hand-arm-anthropometric variables in indian inter-university female volleyball players. Asian journal of sports Medicine. )2(.
      • Stamm, R, M. Stamm, and S. Koskel, (2002) Age, body build, physical ability, volleyball technical and psychophysiological tests and proficiency at competitions in young female volleyballers (aged 13-16 years). Papers on Anthropology.(11).
      • Voigt, H and Vetter, K.(2003) The value of strength-diagnostic for the structure of jump training in volleyball.Eur J sport Sci.)3).
      • Zhang, Y.(2010.Aninvestigation on the anthropometry profile and its relationship with physical performance of elite Chinese women volleyball players.MSc thesis,southern Cross University,Lismore,NSW